10 maja 2019

Prawo autorskie w fotografii

W ciągu ostatnich lat fotografia użytkowa wkroczyła w nową, cyfrową erę. Bezpowrotnie minęły już czasy powszechnego wykorzystania fotografii analogowej, a szybki rozwój smartfonów i kompaktowych aparatów fotograficznych sprawił, że każdy z nas może stać się twórcą dzieła, a w konsekwencji podmiotem prawa autorskiego.

Czym jednak jest utwór i czy każda fotografia staje się od razu przedmiotem regulacji? Ustawodawca określił, że utworem jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci1. Mówiąc zatem językiem fotografów, konieczne jest, aby zdjęcie posiadało walory indywidualne nadane jej przez twórcę i tutaj może być to na przykład odpowiednie kadrowanie, ustawienie światła czy czasu naświetlania, co biorąc pod uwagę całość dzieła nada mu odpowiedni i niepowtarzalny walor. Każde zdjęcie to indywidualny przypadek, trudno więc jednoznacznie wskazać, które będzie utworem, a które nie, jednakże w piśmiennictwie i orzecznictwie wypracowano katalog cech, które utwór powinien posiadać. Do kategorii tej nie zaliczać się będą więc proste zdjęcia produktów reklamowych czy fotografie do dokumentów, ponieważ mają one na celu jedynie realne ukazanie rzeczywistości i brak jest w tych przypadkach cech charakterystycznych wymaganych do uznania danego dzieła za utwór.

Przyjmuje się, że za „twórczość” w rozumieniu art. 1 ust. 1 Prawa autorskiego, można uznać w dziedzinie fotografii artystycznej świadomy wybór momentu fotografowania, punktu widzenia, kompozycji obrazu (kadrowania), oświetlenia, ustalenia głębi, ostrości i perspektywy, zastosowania efektów specjalnych oraz zabiegi zmierzające do nadania fotografii określonego charakteru, elementy te bowiem nadają fotografii indywidualne piętno, konieczne dla uznania istnienia utworu w rozumieniu Prawa autorskiego.2

Prawo autorskie chroni twórców bez względu na to, czy wykonują oni swoje zdjęcia w celach zarobkowych. W przypadku gdy chodzi o cele komercyjne, możliwe jest przeniesienie majątkowych praw autorskich na inne podmioty, jak też udzielenie licencji do wykorzystania utworu, w tym drugim przypadku z zachowaniem prawa autorskiego. Niedozwolone jest jednak zrzeczenie się praw osobistych, tak aby pod zdjęciem mógł podpisać się ktoś, kto twórcą nie jest.

Podczas wykonywania swojego zawodu fotograf musi także uważać, aby nie naruszyć cudzych praw, m.in. ochrony wizerunku, którą to również reguluje ustawa o prawie autorskim. Zgodnie z wykładnią przepisu rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Od tej zasady są przewidziane wyjątki, bowiem zgoda nie jest wymagana w przypadku, gdy osoba widoczna na fotografii otrzymała wynagrodzenie za pozowanie, jest to osoba powszechnie znana i zdjęcie zrobione jest w związku z wykonywaną przez nią funkcji publicznych albo gdy osoba na zdjęciu jest częścią większej całości i nie stanowi dominującej części kadru. Z punktu widzenia fotografa istotne jest także to, aby zdjęcia publikowane za jego zgodą były odpowiednio podpisane, jest to bezwzględny obowiązek, o ile nie wyraził on chęci pozostania anonimowym. Częstym zjawiskiem jest podpisywanie zdjęć „fot. archiwum” czy „fot. Internet”, co jest zapisem błędnym, ponieważ nie określa autora lecz źródło pochodzenia3. W tej kwestii brak jest wystarczających regulacji określających sposób podpisania utworu, co wprowadza problem we wszelkich publikacjach.

Prawo autorskie w fotografii stanowi temat rozważań na wielu forach tematycznych jak i przedmiot orzeczeń sądowych związanych z jego naruszeniem. Z punktu widzenia ochrony interesów podmiotów prawa autorskiego istotne jest, aby rosła świadomość o przysługujących im prawach, a w opinii publicznej, o konieczności ich poszanowania i zapobieganiu naruszeń.

 

Jakub Cybul
Mateusz Grosicki


1 Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. 1994 Nr 24 poz. 83)

2 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2002 r., III CKN 1096/00.

3 Raport o stanie podpisywania zdjęć w mediach. https://fotoprawo.pl/index.php/2016/05/poszukiwany-poszukiwana