Skarga pauliańska. Nowa broń fiskusa przeciwko zalegającym z podatkami.

W trakcie procesu legislacyjnego znajduje się obecnie projekt zmian w obowiązujących przepisach Ordynacji Podatkowej. Na uwagę zasługuje norma prawna, która wprowadza możliwość zastosowania przez organy podatkowe instytucji skargi pauliańskiej, co w zamyśle ustawodawcy ma za zadanie wprowadzenie zmian związanych z zawieszeniem terminu poboru podatku oraz jego wymiaru.

Całość rozważań rozpocząć należy od zdefiniowania skargi pauliańskiej, którą to reguluje art. 527 Kodeksu cywilnego. Istotą tej instytucji jest uznanie przez sąd określonej czynności prawnej dłużnika – w tym wypadku podatnika – za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela. Dzięki tej skardze wierzyciel (np. Skarb Państwa) może żądać uznania danej czynności (np. umowy darowizny czy sprzedaży) za bezskuteczną, jeżeli obie strony (np. podatnik i jego kontrahent) działały z pokrzywdzeniem jego interesów. Jest to o tyle ważne, że można za pomocą takiej skargi dokonać restytucji, czyli przywrócenia do stanu poprzedniego, w sytuacji, gdy dłużnik dokonując czynności pozornych zaczął wyzbywać się majątku, uniemożliwiając tym samym spełnienie zobowiązania. Jeżeli skarga pauliańska okaże się skuteczna, wierzyciel może zaspokoić się z majątku, którego dłużnik próbował się wyzbyć.

Istotą instytucji skargi pauliańskiej jest uznanie przez sąd określonej czynności prawnej dłużnika – w tym wypadku podatnika – za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela.

Projekt nowej ordynacji zakłada, że w dniu wniesienia przez „skarbówkę” skargi pauliańskiej do sądu powszechnego bieg terminu przedawnienia poboru podatku nie rozpocznie się, a rozpoczęty ulegnie zawieszeniu (art. 180 pkt 9 projektu ordynacji, który na początku czerwca br. wpłynął do Sejmu RP). Dotychczas również istniała możliwość złożenia przez organy podatkowe skargi pauliańskiej do sądu powszechnego, jednak nie prowadziła ona jednocześnie do zawieszenia terminu, stąd dłużnicy często wykorzystywali opieszałość sądów i przeciągali sprawę, żeby ich zobowiązanie podatkowe uległo przedawnieniu.

Przedawnienie wymiaru ma następować po trzech lub pięciu latach, licząc od dnia upływu terminu płatności lub powstania obowiązku podatkowego. W tym czasie organ podatkowy będzie musiał doręczyć decyzję ustalającą lub określającą wysokość podatku. Pięcioletni okres przedawnienia wymiaru ma mieć zastosowanie w odniesieniu do rozliczenia podatków związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, a trzyletni – do pozostałych podatków. Po upływie okresu przedawnienia wymiaru ma następować pięcioletni okres przedawnienia poboru. W tym czasie skarbówka będzie mogła egzekwować podatki wynikające z deklaracji podatkowej lub decyzji.

W uzasadnieniu do tego projektu ustawodawca przytacza, że „aktualnie występuje bardzo często sytuacja, że w toku postępowania sądowego zobowiązanie podatkowe wobec dłużnika ulega przedawnieniu. Skutkiem takiej sytuacji jest najczęściej oddalenie powództwa pauliańskiego, mimo, że dłużnik „uciekł” z majątkiem i do przedawniania należności doszło właśnie wskutek tej ucieczki – nie udało się przerwać biegu terminu przedawnienia przez skuteczne czynności egzekucyjne, gdyż całość majątku została już przeniesiona na inne osoby.”

Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o rozstrzygnięcie czy zastosowanie przez organy podatkowe instytucji skargi pauliańskiej jest zgodne z Konstytucją. Rzecznik stoi na stanowisku, że dochodzenie należności publicznoprawnych przy wykorzystaniu skargi pauliańskiej prowadzi do zachwiania równowagi pomiędzy potrzebą ochrony interesu państwa a potrzebą ochrony praw jednostki. Jego zdaniem taki środek jest przykładem nadmiernego uprzywilejowania wierzyciela publicznoprawnego. Trybunał orzekł jednak, że przepis ten jest zgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie na zasadzie analogii legis do ochrony należności publicznoprawnych (Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 kwietnia 2018, sygn. akt: K 52/16).

Rzecznik Praw Obywatelskich stoi na stanowisku, że dochodzenie należności publicznoprawnych przy wykorzystaniu skargi pauliańskiej prowadzi do zachwiania równowagi pomiędzy potrzebą ochrony interesu państwa a potrzebą ochrony praw jednostki.

Konieczność powyższego rozstrzygnięcia wskazuje, że zagadnienie skargi pauliańskiej w rękach organów podatkowych budzi poważne wątpliwości i często jest ona swego rodzaju ostatnią możliwością dochodzenia należności publicznoprawnych przez te organy, gdy środki zastosowane w trakcie postępowania podatkowego nie spełniły swojej roli.

W ocenie praktyków Kancelarii Kijewski Graś Sp. k. stosowanie przez organy skarbowe nowych narzędzi w celu zabezpieczenia interesów Skarbu Państwa może niejednokrotnie naruszać prawa zagwarantowane w Konstytucji RP oraz stanowić nadmierną dolegliwość w stosunku do podatnika.

 

adwokat Mateusz Grosicki

młodszy prawnik Jakub Cybul