Nowości w procedurach AML po 13 lipca – przygotuj się na zmiany.

Zdążyliśmy już zapomnieć o nowych obowiązkach polskiej ustawy AML, obowiązującej od 13 lipca 2018 r., a to nie koniec nowości, których powinniśmy spodziewać się w najbliższym czasie. Każda instytucja obowiązana po dniu 13 lipca 2019 r. powinna dokonać walidacji własnej wewnętrznej oceny ryzyka prania pieniędzy powiązanego z prowadzoną przez siebie działalnością (na podstawie Ustawy z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu – dalej jako „Ustawa AML”).

Po 13 lipca 2019 r. Instytucje Obowiązane powinny dostosować własną dokumentację wewnętrznej Oceny Ryzyka do Krajowej Oceny ryzyka sporządzonej przez Generalnego Inspektora Informacji Finansowej.

Najpóźniej tego dnia światło dzienne ujrzy bowiem nowa, tzw. Krajowa Ocena Ryzyka opracowana przez Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (zgodnie z art. 192 Ustawy). Podczas gdy, zgodnie z art. 27 ust. 3 Ustawy instytucje, które już sporządziły własną Ocenę Ryzyka, a były zobowiązane uczynić to do dnia 13 stycznia 2019 r., są zobowiązane do aktualizacji tej oceny, w szczególności w związku ze zmianą Krajowej Oceny Ryzyka.

KOGO DOTYCZY AKTUALIZACJA?

Adresatami nowych obowiązków są między innymi pośrednicy w obrocie nieruchomościami, pośrednicy ubezpieczeniowi, kantory, firmy inwestycyjne, banki, instytucje finansowe, operatorzy pocztowi, firmy pożyczkowe, jak również każdy przedsiębiorca, który przyjmuje środki pieniężne w gotówce lub płaci za towary o wartości równej lub przekraczającej równowartość 10 000 euro1.

UWAGA NA KARY!

Brak aktualizacji oceny ryzyka (zgodnie z art. 27 ust. 3) stanowi delikt administracyjny, który może skutkować nałożeniem przez organ kary administracyjnej, w tym kary pieniężnej (do wysokości dwukrotności kwoty korzyści osiągniętej lub straty unikniętej przez instytucję, a w przypadku gdy nie jest możliwe jej ustalenie – do wysokości równowartości kwoty 1 000 000 euro; W przypadku szczególnych instytucji o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 1-5, 7-11, 24 i 25 Ustawy kara może wynieść nawet do 20 868 500 zł w przypadku osób fizycznych lub do wysokości równowartości kwoty 5 000 000 euro albo do wysokości 10% obrotu w przypadku osób prawnych) – pełny katalog kar zawiera art. 150 Ustawy. Zważywszy na te potencjalne dolegliwości czekające przedsiębiorców warto przypomnieć czym jest ocena ryzyka instytucji obowiązanej i co powinna zawierać.

PIERWSZA KARA ZA NARUSZNIE NOWEJ USTAWY AML
Pierwsza kara administracyjna związana z naruszeniem przepisów nowej Ustawy AML została nałożona na Instytucję Obowiązaną w dniu 2 kwietnia 2019 r. Prezes Narodowego Banku Polskiego ukarał grzywną kantor wymiany walut, który jako Instytucja Obowiązana pomimo posiadania wewnętrznej procedury AML, nie dostosował jej treści do charakteru, rodzaju i rozmiaru prowadzonej przez siebie działalności. To wyraźny sygnał organu dla uczestników obrotu gospodarczego, aby nie traktować instrumentalnie ciążących na tych uczestnikach ustawowych obowiązków. Źródło: Decyzja nr 9/20019 Prezesa NBP z dnia 2 kwietnia 2019 r.

CZYM JEST OCENA RYZYKA?

„Ryzyko” oznacza prawdopodobieństwo i skutki wystąpienia prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu w danej Instytucji. Podczas gdy „ocena” polega na ustaleniu stopnia prawdopodobieństwa wystąpienia tego ryzyka. Znając intensywność ryzyka prania pieniędzy powiązanego z konkretnym obszarem działalności Instytucji oraz potencjalne skutki jego wystąpienia, Instytucja jest w stanie zastosować odpowiednie środki zapobiegające wystąpieniu tego ryzyka (tzw. środki bezpieczeństwa finansowego).

Z powyższych względów przygotowanie przez Instytucję dokumentu, czy też raportu z Oceny Ryzyka jest fundamentalnym i ustawowym obowiązkiem w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, określonym w art. 27 Ustawy AML. Prawidłowość realizacji tego zadania wpływa na właściwe wykonanie przez Instytucję pozostałych obowiązków (np. monitorowanie podejrzanych transakcji), a dokument Oceny Ryzyka będzie pierwszym materiałem podlegającym analizie w trakcie kontroli prowadzonej przez uprawniony organ.

Obowiązek sporządzenia stosownej dokumentacji potwierdzającej wykonanie Oceny przez Instytucję Obowiązaną wynika z potrzeby monitorowania ewentualnego przepływu pieniędzy pochodzących z nielegalnych źródeł i stosowania środków ograniczających takie przepływy. Wczesna identyfikacja przez Instytucję podejrzanych transakcji lub relacji gospodarczych oraz świadomość istnienia obszarów działalności Instytucji (ocena), w których ryzyko wystąpienia prania pieniędzy jest podwyższone umożliwia zapobieganie nadużyciom już podczas pierwszego kontaktu Instytucji z klientem.

W świetle Dyrektywy AMLD, której postanowienia zostały transponowane do polskiego porządku prawnego, „[…] ryzyko prania pieniędzy nie jest takie samo w każdym przypadku.”2, a to oznacza, że ryzyko jego wystąpienia (Ocena Ryzyka) oraz środki zapobiegawcze służące mitygowaniu tego ryzyka, będą zróżnicowane i będą się różniły w zależności od charakteru podmiotu zobowiązanego do stosowania przepisów Ustawy AML, a także od rodzaju i skali prowadzonej przez ten podmiot działalności.

Taki wewnętrzny rachunek sumienia (oceny ryzyka) Instytucji nie może więc być dowolny. Firmy powinny określić i ocenić ryzyko prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu powiązane z oferowanymi przez siebie produktami i usługami, jurysdykcjami, w których prowadzą działalność, klientami, których pozyskują, oraz transakcjami lub kanałami dostaw, których używają do obsługi swoich klientów. Każdy z tych czynników ryzyka (risk factors) może rodzić zupełnie inne ryzyko wykorzystania działalności prowadzonej przez Instytucję do prania pieniędzy, bądź finansowania terroryzmu. W konsekwencji instrumenty prawne i organizacyjne służące przeciwdziałaniu tym zjawiskom powinny być uzależnione od ryzyka jakie generują te czynniki (Risk Based Approach / podejście z uwzględnieniem ryzyka). Dokument Oceny Ryzyka powinien być podsumowaniem ustaleń Instytucji poczynionych w powyższym zakresie.

CZYM JEST KRAJOWA OCENA RYZYKA GIIF?

Dyrektywa AMLD, a w ślad za nią polska Ustawa AML wyrażają zasadę lokalności ryzyka związanego z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu. Dokładnie tak jak każdy typ klienta Instytucji Obowiązanej może rodzić określone, indywidualne ryzyko nadużyć, któremu należy przeciwdziałać, tak samo Unia Europejska jako organizacja ponadnarodowa, a także każde państwo członkowskie z osobna należące do tej organizacji jest związane z określoną ekspozycją na ryzyko prania pieniędzy. Wpływ mają na to m.in. uwarunkowania ekonomiczne, geograficzne, prawne i polityczne. To oznacza na przykład, że prowadzenie działalności w jednym państwie lub sektorze gospodarki, może być związane z wyższym ryzykiem (prawdopodobieństwem prania pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu) niż w innym obszarze aktywności gospodarczej, prowadzonej w innym rejonie Europy. Z tych względów zarówno Unia Europejska, jak też każde należące do niej Państwo są zobowiązane do przedstawienia własnych ocen ekspozycji na to ryzyko (Ocen Krajowych).

Przykładowo, zupełnie inaczej powinien być traktowany przez Instytucję klient detaliczny dokonujący płatności elektronicznej za wykonaną usługę w Polsce, podczas gdy inne ryzyko będzie generować relacja gospodarcza nawiązana z nigeryjską fundacją dokonującą wyłącznie dużych płatności gotówkowych za produkty Instytucji. Podobne obawy może budzić sektor pożyczek, tzn. powszechne w ocenie Komisji Europejskiej zawieranie fikcyjnych umów pożyczek, na co Komisja zwróciła swoją uwagę w sprawozdaniu z ponadnarodowej oceny ryzyka AML, dotyczącej całej Unii Europejskiej3. Tam gdzie organy europejskie milczą w zakresie zagrożeń płynących z prania pieniędzy i finansowania terroryzmu na rynku europejskim, dodatkowym źródłem informacji do stworzenia wewnętrznej Oceny Ryzyka Instytucji Obowiązanej powinna być Krajowa Ocena Ryzyka. Do dokonania takiej oceny w Polsce jest zobowiązany GIIF (Art. 25 ust. 1 Ustawy AML).

Dokument GIIF powinien przedstawiać sprawozdanie z odnotowanych przez organ aspektów działalności prowadzonej przez Instytucje Obowiązane w Polsce szczególnie narażonych na ryzyko prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. Zważywszy, że dokument jeszcze nie został przekazany do publicznej wiadomości, możemy spodziewać się, że organ przedstawi w nim np. sektory gospodarki, rodzaje produktów, czy usług oferowanych przez Instytucje, które w ocenie GIIF są podatne w Polsce na wykorzystanie w celach przestępczych.

CZY MOJA OCENA RYZYKA POWINNA BYĆ ZGODNA Z OCENĄ KRAJOWĄ GIIF?

Tak, Ocena Ryzyka Instytucji Obowiązanej powinna być zgodna z Oceną Krajową GIIF. Trudno wyobrazić sobie sytuację, w której wewnętrzne ustalenia Instytucji będą zasadniczo sprzeczne z wnioskami Oceny Krajowej. Innymi słowy, rezultat oceny ryzyka inherentnego (zastanego), która została przeprowadzona przez Instytucję w konkretnej sytuacji tej Instytucji, nie powinien wskazywać na ryzyko niższe, niż to wynikające z Krajowej Oceny Ryzyka. Sposób postrzegania ryzyka przez GIIF w skali krajowej, może wpłynąć na percepcję Instytucji Obowiązanej w tym zakresie, co ma fundamentalny wpływ na realizowanie przez nią swoich obowiązków, np. notyfikowanie GIIF zdarzeń, które mogą wskazywać na podejrzenie popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.

Przykładowo, powiązanie przez GIIF faktu oferowania przez polskie Instytucje swoim klientom produktów lub usług opartych o waluty wirtualne (tzw. krypto-waluty) z wysokim ryzykiem prania pieniędzy i finansowania terroryzmu, powinno skutkować traktowaniem przez Instytucje takich produktów i usług, jako produktów i usług o podwyższonym ryzyku. Taka kwalifikacja bez wątpienia wpłynie na końcową ocenę klienta Instytucji, korzystającego z takich produktów lub usług. Odmienne stanowisko przyjęte przez Instytucję w indywidualnym przypadku powinno zostać należycie udokumentowane i uzasadnione.

CO OZNACZA WPROWADZENIE KRAJOWEJ OCENY RYZYKA GIIF DLA PODMIOTÓW, KTÓRE JUŻ WDROŻYŁY PROCEDURĘ AML i DOKONAŁY WŁASNEJ OCENY RYZYKA?

Instytucje, które już sporządziły własną Ocenę Ryzyka są zobowiązane, zgodnie z art. 27 ust. 3 Ustawy AML, do aktualizacji tej oceny, w szczególności w związku ze zmianą Krajowej Oceny Ryzyka. Publikacja pierwszej polskiej Krajowej Oceny Ryzyka stworzy niewątpliwie nowe standardy jakości i wypełni pustkę regulacyjną w tym zakresie. To istotny argument przemawiający za walidacją własnych parametrów oceny.

 

aplikant adwokacki Michał Szymankiewicz

 


1 Pełny katalog instytucji zawiera art. 2 ustawy AML oraz jest dostępny pod adresem http://kglegal.pl/2019/05/22/dokumentacja-aml-powinna-byc-zgodna-z-krajowa-ocena-ryzyka-giif/. PIERWSZA KARA ZA NARUSZNIE NOWEJ USTAWY AML Pierwsza kara administracyjna związana z naruszeniem przepisów nowej Ustawy AML została nałożona na Instytucję Obowiązaną w dniu 2 kwietnia 2019 r. Prezes Narodowego Banku Polskiego ukarał grzywną kantor wymiany walut, który jako Instytucja Obowiązana pomimo posiadania wewnętrznej procedury AML, nie dostosował jej treści do charakteru, rodzaju i rozmiaru prowadzonej przez siebie działalności. To wyraźny sygnał organu dla uczestników obrotu gospodarczego, aby nie traktować instrumentalnie ciążących na tych uczestnikach ustawowych obowiązków. Źródło: Decyzja nr 9/20019 Prezesa NBP z dnia 2 kwietnia 2019 r.

2 Motyw nr 22 Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/849 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, zmieniająca rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 648/2012 i uchylająca dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/60/WE oraz dyrektywę Komisji 2006/70/WE (Tekst mający znaczenie dla EOG)

3 SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY w sprawie oceny ryzyka związanego z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu, które ma wpływ na rynek wewnętrzny i dotyczy działalności transgranicznej z dnia 26 czerwca 2017 r. – ec.europa.eu/newsroom/document.cfm?doc_id=45319