Aspekty prawne związane z pochówkiem zmarłej osoby

W ostatnim czasie wiele kontrowersji wywołała kwestia pochowania zmarłego tragicznie Piotra Woźniak – Staraka. W mediach pojawiały się różne pogłoski o zamiarach rodziny co do formy pochówku – jedne gazety informowały o umieszczeniu urny z prochami w specjalnie przygotowanych na prywatnej posesji katakumbach, inne z kolei podawały wiadomość o rozsypaniu ich na wodach mazurskiego jeziora. Pojawiła się plotka o wydaniu przez sanepid, na wniosek rodziny, „specjalnego” pozwolenia na pochówek poza obszarem cmentarza, jednakże informacja ta została szybko zdementowana przez przedstawicieli Wojewódzkiej Stacji Sanitarno – Epidemiologicznej w Olsztynie. Dziennikarze zaczęli rozważania na temat prawnej dopuszczalności pochowania zmarłego w „nietypowej” formie, odmiennej od tradycyjnego pochówku na cmentarzu.

Ponadto w ostatnich latach w naszym społeczeństwie możemy zaobserwować tendencję wzrostową w zakresie liczby dokonywanych kremacji – coraz częściej Polacy decydują się na tę formę pochówku, zaś członkowie rodziny zmarłego wyrażają nierzadko chęć posiadania w domu urny z prochami bliskiej osoby. Jednakże czy takie zachowanie jest legalne w świetle obowiązujących w Polsce przepisów?

Akt prawny

Podstawowym aktem regulującym funkcjonowanie cmentarzy oraz chowanie zwłok jest ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1473). Z treści jej przepisów możemy odczytać zasadnicze normy związane z formą i miejscem pochówku, postępowaniem ze zwłokami po śmierci oraz uprawnieniami co do pochowania zmarłego.

Komu przysługuje prawo do pochowania zwłok?

Zgodnie art. 10 ust. 1 ustawy, prawo pochowania zwłok ludzkich ma najbliższa pozostała rodzina osoby zmarłej, a mianowicie:

  1. pozostały małżonek(ka);
  2. krewni zstępni;
  3. krewni wstępni;
  4. krewni boczni do 4 stopnia pokrewieństwa;
  5. powinowaci w linii prostej do 1 stopnia.

Przepisy ustawy nie regulują kolejności, w jakiej ustanowione w artykule prawo przysługuje enumeratywnie wskazanym osobom – w przypadku tej kwestii należy sięgnąć po orzeczenia sądów powszechnych i administracyjnych. Orzecznictwo w tym zakresie jest niespójne i często możemy znaleźć na ten temat sprzeczne poglądy. W wyroku z dnia 25 września 1972 r. (sygn. akt II CR 353/72) Sąd Najwyższy oparł się na tzw. zasadzie pierwszeństwa – uznał on, że „na mocy art. 10 ww. ustawy prawo pochowania zwłok danej osoby przysługuje osobie wymienionej w dalszej kolejności (np. krewnym w linii bocznej) dopiero wtedy, gdy brak jest osoby wymienionej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta prawa tego nie chce lub nie może wykonać”. Ten sam pogląd został również podtrzymany w późniejszym orzeczeniu SN z dnia 11 listopada 1976 r. (sygn. akt. II CR 415/76) – zgodnie ze stanowiskiem Sądu pierwszeństwo do pochowania zwłok ma pozostały małżonek i dzieci.

Odmienny pogląd został z kolei wyrażony w orzeczeniu SN z dnia 7 czerwca 1966 r. (sygn. akt I CR 346/65) – Sąd Najwyższy stwierdził, że art. 10 ust. 1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zwłok nie zastrzega na rzecz pewnych osób prawa pochowania zwłok z pierwszeństwem przed prawem innych osób. Art. 10 ust. 1 jedynie stanowi, komu przysługuje prawo (w zasadzie – kogo obciąża obowiązek) pochowania.

W tym samym tonie wypowiedział się również Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, który w wyroku z dnia 28 kwietnia 2010 r. sygn. akt II SA/Ol 79/10 uznał, iż błędne jest stanowisko, że z art. 10 ustawy należy wywodzić kolejność uprawnionych. Ponadto zgodnie z twierdzeniem Sądu „nie budzi wątpliwości, że uprawnienie do pochowania zwłok oraz do dokonania ekshumacji zwłok i szczątków jest prawem wspólnym m.in. wszystkich żyjących członków rodziny zmarłego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 października 2009 r., sygn. akt II OSK 1620/08). Z powyższego wynika, że do podjęcia tych działań wymagana jest zgoda wszystkich uprawnionych”.

Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że osoby wymienione w art. 10 nie są jedynymi uprawnionymi do pochówku podmiotami – prawo to przysługuje również osobom, które dobrowolnie się do tego zobowiążą.

Jednakże co zrobić, gdy pomiędzy uprawnionymi osobami nastąpi spór co do pierwszeństwa skorzystania z prawa do pochówku? Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 11 czerwca 2019 r. (sygn. akt I CSK 779/18) wskazał, że „kolizja uprawnień do pochówku osób wymienionych w art. 10 ust. 1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych i osób pozostających w faktycznej więzi z osobą zmarłą musi być rozstrzygnięta przez odwołanie się do przepisów regulujących ochronę dóbr osobistych; takim dobrem jest uprawnienie do pochówku”. Oznacza to, że prawo do pochówku bliskiej osoby (określane w doktrynie również jako ochrona kultu pamięci osoby zmarłej) jest uznawane za jedno z dóbr osobistych w rozumieniu art. 23 kodeksu cywilnego.

Stanowisko to prezentuje również wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 1980 r. o sygn. akt II CR 88/80, zgodnie z którym „prawo do pochowania zwłok osoby zmarłej (wraz z prawem do ekshumacji) oraz do pamięci o niej stanowi dobro osobiste, chronione przepisami prawa cywilnego (art. 23 i 24 k.c.). Prawo to przysługuje osobom najbliższym zmarłego. W tej sytuacji, rozstrzygnięcie sporu co do tej kwestii winno nastąpić na podstawie przepisów prawa cywilnego o ochronie dóbr osobistych, tj. art. 23 i 24 k”.

Na marginesie warto dodać, że prawo pochowania zwłok osób wojskowych zmarłych w czynnej służbie wojskowej przysługuje właściwym organom wojskowym w myśl przepisów wojskowych. Z kolei zaś prawo pochowania zwłok osób zasłużonych wobec Państwa i społeczeństwa przysługuje organom państwowym, instytucjom i organizacjom społecznym.

Czy ostatnia wola zmarłego co do miejsca i formy pogrzebu ma wiążący charakter?

Kwestia ta nie jest wprost uregulowana w polskim porządku prawnym – odpowiedzi na to pytanie należy zatem poszukiwać w orzecznictwie. Początkowo Sąd Najwyższy stał na stanowisku, że wola osoby zmarłej co do miejsca pochówku ma znaczenie wyłącznie na płaszczyźnie moralnej oraz że wola tej osoby może mieć wpływ na ocenę, czy zachowanie osoby uprawnionej na mocy ustawy w pierwszej kolejności do dokonania pochówku nie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (zob. wyrok SN z 6 listopada 1978 r., IV CR 359/78).

Zmiana linii orzeczniczej Sądu Najwyższego nastąpiła na skutek wydania w dniu 14 maja 1982 r. wyroku o sygn. akt IV CR 171/82 – z jego treści wynika teza Sądu, zgodnie z którą „o miejscu i sposobie pochowania zwłok, a także o wyborze osoby, która ma się tym zająć, decyduje przede wszystkim pozostawiona wola zmarłego; dopiero gdy zmarły takich dyspozycji nie pozostawił, zajęcie się pogrzebem i podjęcie koniecznych w związku z tym decyzji należy do osób wymienionych w art. 10 ustawy z dnia 21 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych”. Ten sam pogląd zaprezentował również Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 30 sierpnia 2018 r. (sygn. akt I ACa 1507/17) oraz Sąd Okręgowy we Wrocławiu w wyroku z dnia 12 czerwca 2014 r. (sygn. akt I C 1047/13).

Jak długo można przechowywać w domu ciało zmarłego?

Z treści przepisów ww. ustawy wynika, że najpóźniej po upływie 72 godzin od chwili zgonu zwłoki powinny być usunięte z mieszkania celem pochowania lub w razie odroczenia terminu pochowania – złożone w domu przedpogrzebowym lub kostnicy do czasu pochowania (jednakże zwłoki osób zmarłych na niektóre choroby zakaźne powinny być natychmiast po stwierdzeniu zgonu usunięte z mieszkania i pochowane na najbliższym cmentarzu w ciągu 24 godzin od chwili zgonu). Wyjątek od określonych ustawowo terminów może być ustanowiony jedynie po utrwaleniu zwłok za zezwoleniem właściwego miejscowo inspektora sanitarnego.

W jakich miejscach można dokonywać pochówków?

Według art. 12 ust. 1 ustawy zwłoki mogą być pochowane przez złożenie w grobach ziemnych, w grobach murowanych lub katakumbach i zatopienie w morzu, zaś szczątki pochodzące ze spopielenia zwłok mogą być przechowywane także w kolumbariach. Należy stanowczo podkreślić, że groby ziemne, groby murowane i kolumbaria przeznaczone na składanie zwłok i szczątków ludzkich mogą znajdować się tylko na cmentarzach.

Z powyższego wynika, że zgodnie z polskim prawem szczątki ludzkie muszą zostać godnie pochowane w miejscu do tego przeznaczonym. Niezależnie od tego czy będą to zwłoki złożone do grobu w trumnie czy też prochy w urnie, miejscem ostatniego spoczynku musi być zasadniczo cmentarz. Polski ustawodawca nie przewiduje możliwości przetrzymywania prochów zmarłego w mieszkaniu czy rozsypania ich w innym miejscu niż cmentarz.

Jednakże wypada wspomnieć, że prawo dopuszcza w tym zakresie ustanowienie wyjątków – mogą one zostać wprowadzone do porządku prawnego w drodze rozporządzenia wydanego przez ministra właściwego do spraw budownictwa, planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz mieszkalnictwa (w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw zdrowia).

Warto również w tym miejscu wspomnieć o tzw. pochówku morskim. Zgodnie z art. 16 ust. 1 ww. ustawy ciała osób zmarłych na okrętach będących na pełnym morzu powinny być pochowane przez zatopienie w morzu zgodnie ze zwyczajami morskimi. W przypadkach, kiedy okręt może w przeciągu 24 godzin przybyć do portu objętego programem podróży, należy zwłoki przewieźć na ląd i tam pochować.

Czy można wywieźć za granicę zwłoki lub prochy osoby zmarłej w Polsce?

Polskie prawo dopuszcza możliwość wywiezienia za granicę zwłok lub prochów osoby zmarłej w Polsce, jednakże może to nastąpić dopiero po uzyskaniu przez osobę uprawnioną do dokonania pochówku pozwolenia właściwego państwowego powiatowego inspektora sanitarnego.

Co należy zrobić, aby wwieźć na terytorium RP zwłoki osoby, która zmarła w innym państwie?

Aby mieć możliwość sprowadzenia ciała na teren Polski należy uzyskać pozwolenie starosty właściwego ze względu na miejsce, w którym szczątki mają być pochowane – starosta wydaje pozwolenie w porozumieniu z właściwym państwowym powiatowym inspektorem sanitarnym.

Ponadto w takiej sytuacji wymagane będzie również zaświadczenie polskiego konsula, stwierdzające brak przeszkód do sprowadzenia i pochowania zwłok na terytorium RP.

Co grozi za naruszenie przepisów dotyczących pochówku?

Naruszenie przepisów ustawy o cmentarzach i chowaniu zwłok, zgodnie z art. 18 ust. 1 i 2, stanowi wykroczenie zagrożone karą aresztu lub grzywny.

Podsumowanie

W ciągu ostatnich lat w przestrzeni publicznej pojawiły się liczne postulaty nowelizacji ustawy – zwolennicy zmian wskazują, że zawarte w niej przepisy są przestarzałe i nieadekwatne do obecnych czasów z uwagi na liczne zmiany społeczne, obyczajowe i techniczne, jakie zaszły w polskim społeczeństwie od chwili uchwalenia obowiązujących przepisów. Ponadto stosowanie tych przepisów budzi liczne problemy wykonawcze i interpretacyjne z powodu zastosowania w ustawie techniki legislacyjnej z lat 50. XX wieku. Zwraca się uwagę na fakt, że nielegalne z punktu widzenia polskiego prawa formy pochówku (takie jak np. rozsypywanie prochów) są stosunkowo powszechnie praktykowane, zaś organy państwowe mają ograniczone możliwości w egzekwowaniu obecnych norm.

 

Michał Klepaczka

 


Źródła:

  1. ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1473),
  2. ustawa – Kodeks cywilny z dnia 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 1145),
  3. Kodeks Cywilny. Kodeks cywilny. Komentarz pod red. dr hab. Konrada Osajdy r. 2019 wyd. 21, komentarz do art. 941,
  4. projekt ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych z dnia 09.09.2017 r. (nr projektu UD 294),
  5. Prawo do grobu jako problem kulturowy i prawny, J. Sobczak, M. Gołda-Sobczak, Zeszyty naukowe KUL nr 60 (2018) nr 1 (241),
  6. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 września 1972 r. (sygn. akt II CR 353/72),
  7. orzeczenie SN z dnia 11 listopada 1976 r. (sygn. akt. II CR 415/76),
  8. orzeczenie SN z dnia 7 czerwca 1966 r. (sygn. akt I CR 346/65),
  9. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 28 kwietnia 2010 r. sygn. akt II SA/Ol 79/10,
  10. postanowienie SN z dnia 11 czerwca 2019 r. (sygn. akt I CSK 779/18),
  11. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 1980 r. sygn. akt II CR 88/80,
  12. wyrok SN z 6 listopada 1978 r., IV CR 359/78,
  13. wyrok SN z dnia 14 maja 1982 r. sygn. akt IV CR 171/82.