Nowe postępowanie upadłościowe osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej

W dniu 24 marca 2020 r. wejdzie w życie ustawa z dnia 30 sierpnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe oraz niektórych innych ustaw (dalej jako „Ustawa”). Ustawa w istotny sposób ingeruje w dotychczasowy przebieg procedury upadłościowej prowadzonej wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, a także umożliwia uzyskania oddłużenia osobom fizycznym prowadzącym działalność gospodarczą na podstawie przepisów regulujących tzw. „upadłość konsumencką”. Nowe rozwiązania wprowadzane przez ustawodawcę to przede wszystkim kolejna liberalizacja podstaw ogłoszenia upadłości konsumenckiej. Proponowane rozwiązania mają prowadzić do zmniejszenia uciążliwości i dotkliwości postępowania upadłościowego. Poniżej znajdą Państwo omówienie głównych zmian wprowadzanych Ustawą.

Tryby postepowania upadłościowego dla konsumentów

Jedną z kluczowych zmian jest wprowadzenie przez ustawodawcę trzech trybów postępowania upadłościowego wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej.

  1. Tryb zwykły skierowany głównie do dłużników, których sytuacja finansowa jest bardziej złożona, chociażby ze względu na istnienie wierzytelności spornych czy posiadanie przez dłużników znacznego majątku, który będzie podlegać likwidacji. Proces ten będzie podobny do tego, który jest aktualnie prowadzony wobec przedsiębiorców. Powoływany będzie sędzia-komisarz, sporządzana lista wierzytelności oraz plan podziału sumy uzyskanej z likwidacji masy upadłości, a po zakończeniu postępowania upadłościowego składany będzie wniosek o ustalenie planu spłaty. Zostanie wprowadzona możliwość wykorzystania procedury przygotowanej likwidacji (tzw. „pre-pack”).
  2. Tryb uproszczony dedykowany dla dłużników praktycznie nie posiadających majątku, których sytuacja prawna nie jest skomplikowana. Będzie to procedura odformalizowana, co ma służyć przyspieszeniu całego postępowania. W tym trybie nie będzie powoływany sędzia-komisarz. Zwiększony zostanie zakres uprawnień syndyka, do którego bezpośrednio zgłaszane będą wierzytelności. Syndyk po likwidacji majątku upadłego (o ile taki będzie) sporządzi projekt planu spłaty wierzycieli obejmujący listę wierzytelności oraz plan podziału.
  3. Tryb układowy przeznaczony dla dłużników chcących ocalić posiadany przez nich majątek. Będzie to możliwe jeżeli na zwołanym zgromadzeniu wierzycieli zostanie zawarty układ pod kontrolą nadzorcy sądowego i następnie zatwierdzony przez sąd. Układ będzie zawierany na okres maksymalnie 5 lat. Przy czym, na dłużnika chcącego skorzystać z tego rodzaju postępowania będą nałożone dodatkowe obowiązki, m.in. uiszczenia zaliczki na pokrycie kosztów postępowania.

Sposoby uzyskania oddłużenia

Konsumenci oraz osoby prowadzące działalność gospodarczą będą podlegać identycznemu procesowi oddłużenia. Na mocy znowelizowanych przepisów Prawa upadłościowego, wobec konsumenta jak również wobec przedsiębiorcy będą mogły zostać zastosowane trzy sposoby oddłużenia.

  1. Ustalenie planu spłaty na wniosek upadłego.
  2. Na mocy aktualnie obowiązujących przepisów Prawa upadłościowego, plan spłaty najprościej możemy zdefiniować jako harmonogram spłaty długów upadłego, ustalany przez sąd na okres nie dłuższy niż 36 miesięcy. Po jego wykonaniu przez upadłego, sąd wydaje postanowienie o wykonaniu planu spłaty i umarza resztę zobowiązań. Tak jak wskazano powyżej, w obecnym stanie prawnym dłużnicy, którzy umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa doprowadzili do powstania (pogłębienia) stanu niewypłacalności nie mogą uzyskać oddłużenia w postępowaniu upadłościowym. Od marca 2020 r. ogłoszenie upadłości będzie możliwe także wobec tych upadłych, którym sąd przypisze umyślność lub rażące niedbalstwo w doprowadzeniu do niewypłacalności. Wówczas sąd wyznaczy plan spłaty na okres nie krótszy niż 36 miesięcy i nie dłuższy niż 84 miesiące. Znowelizowane przepisy przewidują także możliwość skrócenia okresu planu spłaty, w przypadku upadłych, którzy wykazują „aktywną” postawę w procesie wykonywania planu spłaty oraz pokryli co najmniej 50% łącznej sumy zadłużenia, a od dnia ogłoszenia upadłości do dnia złożenia wniosku o ustalenie planu spłaty wierzycieli upłynęło więcej niż 6 miesięcy.

  3. Umorzenie zobowiązań bez ustalenia planu spłaty wierzycieli.
  4. Na mocy obecnie obowiązujących przepisów Prawa upadłościowego, ten rodzaj oddłużenia jest możliwy jedynie w sytuacji, gdy osobista sytuacja upadłego w oczywisty sposób wskazuje, że jest on trwale niezdolny do dokonywania jakichkolwiek spłat w ramach ewentualnie ustalonego przez sąd planu spłaty. Po wejściu w życie znowelizowanych przepisów Prawa upadłościowego ten sposób oddłużenia nie zmieni się. Ustawodawca utrzymanie tego sposobu oddłużenia argumentuje zapewnieniem szybkiej możliwości uzyskania oddłużenia.

  5. Warunkowe umorzenie zobowiązań bez ustalenia planu spłaty wierzycieli.
  6. Skorzystanie z tej instytucji będzie możliwe jeżeli niezdolność do dokonywania jakichkolwiek spłat w ramach planu spłaty wierzycieli wynikająca z sytuacji osobistej upadłego nie ma charakteru trwałego. Umorzenie zobowiązań upadłego uzyska charakter ostateczny, jeżeli w terminie 5 lat od dnia uprawomocnienia się postanowienia o warunkowym umorzeniu zobowiązań bez ustalenia planu spłaty wierzycieli, upadły ani żaden z wierzycieli nie złoży wniosku o ustalenie planu spłaty wierzycieli, na skutek którego sąd uchyli postanowienie o warunkowym umorzeniu zobowiązań bez ustalenia planu spłaty wierzycieli i ustali plan spłaty wierzycieli. Na wniosek upadłego lub wierzyciela sąd może uchylić postanowienie o warunkowym umorzeniu zobowiązań i ustalić plan spłaty wierzycieli także po upływie pięciu lat od dnia uprawomocnienia się postanowienia o warunkowym umorzeniu zobowiązań upadłego bez ustalenia planu spłaty wierzycieli. W związku z tym, upadły będzie musiał liczyć się z możliwością uchylenie zapadłego rozstrzygnięcia i koniecznością zrealizowania planu spłaty wierzycieli.

Należy także wspomnieć o możliwości uzyskania oddłużenia na mocy zatwierdzonego przez sąd układu zawartego przez dłużnika oraz zgromadzenie wierzycieli. Procedura ta pozwoli na nieogłaszanie upadłości dłużnika oraz na zatrzymanie w całości lub w części jego majątku, po ustaleniu z wierzycielami sposobów spłaty zadłużenia. Jeżeli nie doszłoby do zawarcia układu przed ogłoszeniem upadłości, to układ taki będzie można zawrzeć po ogłoszeniu upadłości na zgromadzeniu wierzycieli zwołanym w celu zawarcia układu zgłoszonego przez upadłego.

Umyślne lub powstałe wskutek rażącego niedbalstwa doprowadzenie lub zwiększenie stanu niewypłacalności

Od 24 marca 2020 r. przepisy prawa upadłościowego nie będą przewidywać obowiązku po stronie sądu do badania, czy stan niewypłacalności powstał w wyniku zawinionego działania dłużnika czy jest skutkiem jego rażącego niedbalstwa. Ponadto, uchylone zostaną także pozostałe przesłanki z art. 4914 prawa upadłościowego, dotychczas stanowiące podstawę do oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Powyższa zmiana oznacza, że z wnioskiem o ogłoszenie upadłości konsumenckiej będzie mogła wystąpić każda osoba znajdująca się w stanie niewypłacalności, bez względu na przyczynę problemów finansowych.

Przyczyny powstawania stanu niewypłacalności będą przez sąd weryfikowane dopiero przy wydawaniu postanowienia w przedmiocie ustalenia planu spłaty wierzycieli. Okoliczności te będą przez sąd uwzględniane zarówno przy ustalaniu okresu planu spłaty wierzycieli jak i w kontekście możliwości uzyskania przez upadłego oddłużenia.

Ponadto, pomimo wyraźnego zliberalizowania przesłanek umożliwiających złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości, nie każdy dłużnik będzie miał szanse na realne oddłużenie. Zgodnie z brzmieniem znowelizowanego art. 49114a ust. 1 prawa upadłościowego, „sąd odmawia ustalenia planu spłaty wierzycieli lub umorzenia zobowiązań upadłego bez ustalenia planu spłaty wierzycieli lub warunkowego umorzenia zobowiązań upadłego bez ustalenia planu spłaty wierzycieli, jeżeli 1) upadły doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień w sposób celowy, w szczególności przez trwonienie części składowych majątku oraz celowe nieregulowanie wymagalnych zobowiązań (…)”. Zatem sam fakt ogłoszenia upadłości konsumenckiej i przeprowadzenia całego postępowania upadłościowego nie będzie już stanowił gwarancji oddłużenia. Co więcej, przesłanki negatywne oddłużenia są sformułowane bardzo ogólnie, co może prowadzić do trudności w interpretacji.

Jednoosobowy przedsiębiorca jako konsument

Znowelizowane przepisy prawa upadłościowego poszerzają także krąg podmiotów wobec których będzie można stosować przepisy regulujące postępowanie upadłościowe osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej o jednoosobowych przedsiębiorców. Na podstawie aktualnego stanu prawnego, sądy weryfikowały czy dłużnik prowadził wcześniej działalność gospodarczą i jeśli tak to czy zaistniał po jego stronie obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości jako przedsiębiorca. Natomiast, po wejściu w życie zmian, osoby fizyczne prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą będą mogły występować z wnioskami o ogłoszenie upadłości konsumenckiej. Ujednolicenie pozycji osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą z osobą nieprowadzącej takiej działalności prowadzi do tego, że przedsiębiorca będzie mógł skorzystać z uprawnień dotychczas zastrzeżonych wyłącznie dla konsumentów.

Sprzedaż majątku konsumenta w trybie tzw. przygotowanej likwidacji „pre-pack” Ustawa wyjaśnia także wątpliwości co do możliwości zastosowania procedury przygotowanej likwidacji „pre-pack” w postępowaniu upadłościowym wobec dłużników niebędących przedsiębiorcami. Przygotowana likwidacja jest procesem mającym na celu przyspieszenie i uproszczenie przebiegu postępowania upadłościowego. Do wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnik będący osobą fizyczną będzie mógł dołączyć wniosek o zatwierdzenie warunków sprzedaży jego majątku. Rozwiązanie to będzie zalecane przede wszystkim dłużnikom posiadającym majątek, w skład którego wchodzą nieruchomości lub rzeczy ruchome o znacznej wartości.

Wyłączenie z masy upadłości

Ustawodawca w znowelizowanych przepisach Prawa upadłościowego wprowadził także rozwiązanie zgodnie z którym, w sytuacji ogłoszenia upadłości przedsiębiorcy nie posiadającego na utrzymaniu innych osób, do masy upadłości nie będzie wchodzić ta część dochodu upadłego, która łącznie z wynagrodzeniem za pracę w części niepodlegającej zajęciu odpowiadać będzie kwocie stanowiącej 150% kwoty określonej w art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, czyli 1.051,50 zł. Natomiast w sytuacji, gdy na utrzymaniu upadłego pozostają inne osoby, do masy upadłości nie będzie wchodzić ta część dochodu upadłego, która łącznie z wynagrodzeniem za pracę w części niepodlegającej zajęciu odpowiadać będzie iloczynowi liczby osób pozostających na utrzymaniu upadłego oraz samego upadłego, tj. 150% kwoty określonej w art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy o pomocy społecznej, czyli 792,00 zł. Sprawujący nadzór nad postępowaniem sędzia-komisarz, po uwzględnieniu szczególnych potrzeb upadłego i osób pozostających na jego utrzymaniu, będzie uprawniony do wskazania jaka pozostała część dochodu upadłego przedsiębiorcy nie będzie wchodzić do masy upadłości. Ponadto z masy upadłości będą mogły zostać wyłączone także określone przedmioty lub nieruchomości, jeżeli ich zbycie przez syndyka wiązałoby się z nadmiernymi trudnościami lub kosztami.

Podsumowanie

Można spodziewać się, że zmiany prawa upadłościowego w zakresie postępowania upadłościowego osób fizycznych przyniosą wzrost zainteresowania tym sposobem rozwiązania problemów finansowych dłużników. Jak zazwyczaj bywa, tak rozbudowana i daleko idąca zmiana przepisów ma zarówno swoje plusy i minusy.

Z punktu widzenia dłużnika, ułatwienie w ogłoszeniu upadłości dłużnika będzie dobrym rozwiązaniem. Brak badania przyczyn powstania stanu niewypłacalności doprowadzi do tego, że nawet osoby, które świadomie i umyślnie doprowadziły do swojego zadłużenia, będą mogły wystąpić z wnioskiem o ogłoszenie i uzyskać status upadłego. Z drugiej strony, okoliczności towarzyszące powstaniu stanu niewypłacalności mogą spowodować wyznaczenie planu spłaty nawet na 7 lat. Ponadto, mimo zliberalizowania przesłanek ogłoszenia upadłości, nie każdy upadły będzie mógł otrzymać szanse na oddłużenie. Przesłanki odmowy oddłużenia zostały określone w sposób bardzo ogólny, co może prowadzić do wątpliwości interpretacyjnych po stronie sądów.

 

doradca restrukturyzacyjny Michał Sowiński

prawnik Aleksandra Majchrzak