Czym jest pieniądz elektroniczny?

W Polsce prawne możliwości prowadzenia działalności w formie instytucji pieniądza elektronicznego istnieją od 1 maja 2004, tj. od uzyskania przez Polskę członkostwa w Unii Europejskiej. Pierwotnie odpowiednią regulację zawierała uchylona ustawa z dnia 12 września 2002 r. o elektronicznych instrumentach płatniczych, a obecnie zawiera wielokrotnie nowelizowana ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych. Pomimo istnienia stosownych ram prawnych aż do 23 kwietnia 2019 r. żaden podmiot z siedzibą w Polsce nie uzyskał od KNF zezwolenia na prowadzenie działalności jako instytucja pieniądza elektronicznego. W tym dniu Komisja zezwoliła na wydawanie pieniądza elektronicznego oraz świadczenie usług płatniczych w charakterze krajowej instytucji pieniądza elektronicznego przez spółkę Billon Solutions sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie.

Pieniądzem elektronicznym nie mogą być co do zasady kryptowaluty, takie jak Bitcoin. Ich wartość nie jest wyrażona w pieniądzu fiducjarnym (fiat), stanowią inny, odrębny środek wyrażający wartość, którego wydawanie, produkowanie (kopanie) jest nieuregulowane przepisami prawa. Pieniądz elektroniczny stanowi dokładne ”odbicie” prawdziwej złotówki, jego wartość zawsze jest z nią skorelowana Pieniądz elektroniczny jest elektronicznym surogatem (odpowiednikiem) znaków pieniężnych, natomiast pieniądz bankowy jest zapisem księgowym realizowanym przez banki.

Najbardziej bodaj znaną europejską instytucją pieniądz elektronicznego jest Revolut – umożliwiający łatwą wymianę walut. Rozwiązania fintechowe cieszą się coraz większą popularnością wśród konsumentów. Czym jest jednak pieniądz elektroniczny?

Warunki wydawania i wykupu pieniądza elektronicznego w Polsce określa ustawa z 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych (tekst jedn. DzU z 2019 r., poz. 659 z późn. zm.). W ustawie tej zdefiniowano również pojęcie pieniądza elektronicznego. Pieniądzem elektronicznym jest „wartość pieniężna przechowywana elektronicznie, w tym magnetycznie, wydawana, z obowiązkiem jej wykupu, w celu dokonywania transakcji płatniczych, akceptowana przez podmioty inne niż wyłącznie wydawca pieniądza elektronicznego”.

Z definicji tej wynika to, że:

  1. Pieniądz elektroniczny jest wartością pieniężną- zatem pieniądzem elektronicznym nie mogą być co do zasady kryptowaluty, takie jak Bitcoin. Ich wartość nie jest wyrażona w pieniądzu fiducjarnym (fiat), stanowią inny, odrębny środek wyrażający wartość, którego wydawanie, produkowanie (kopanie) jest nieuregulowane przepisami prawa. Pieniądz elektroniczny stanowi dokładne ”odbicie” prawdziwej złotówki, jego wartość zawsze jest z nią skorelowana – równowartość jednej złotówki zapisanej w pieniądzu elektronicznym zawsze może zostać wypłacona w znaku pieniężnym. Pieniądz elektroniczny jest elektronicznym surogatem (odpowiednikiem) znaków pieniężnych, natomiast pieniądz bankowy jest zapisem księgowym realizowanym przez banki. Funkcją pieniądza elektronicznego jest magazynowanie (przechowywanie) wartości, która może być wykorzystana przez właściciela do dokonywania transakcji. Podczas gdy funkcją obrotu bezgotówkowego jest możność robienia transferów kapitałowych i rozporządzeń finansowych (przez zapis księgowy) bez potrzeby korzystania z fizycznej konwersji znaków pieniężnych.
  2. Pieniądz elektroniczny jest przechowywany elektronicznie (magnetycznie) – przechowywanie pieniądza jest nierozerwalnie związane z posiadaniem urządzenia, na którym przechowywana jest wartość (np. w postaci aplikacji mobilnej, kodu QR) bądź umożliwiającego połączenie z serwerem, gdzie gromadzona jest ta wartość.
  3. Pieniądz elektroniczny jest wydawany z obowiązkiem wykupu- to znaczy, że pieniądz elektroniczny musi być wydany w zamian za środki pieniężne (czyli za znaki pieniężne tj. gotówkę, lub za pieniądz bankowy). Dopiero to ‘przedpłacenie’ rozstrzyga kwestię, czy zastosowane rozwiązanie jest pieniądzem elektronicznym. Wydaje się ponadto, że jedynie zablokowanie środków na koncie klienta zamiast rzeczywistego pobrania środków nie powoduje tego, że przyjęta metoda płatności jest pieniądzem elektronicznym. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego III CZP 164/94 spełnienie świadczenia bezgotówkowego następuje w dniu uznania rachunku bankowego wierzyciela. Zablokowanie środków na koncie nie powoduje takiego uznania, a własność pieniędzy nie przechodzi na dostawcę usługi płatniczej.
  4. Pieniądz elektroniczny jest emitowany w celu dokonywania transakcji płatniczych- transakcjami płatniczymi według ustawy o usługach płatniczych jest zainicjowana przez płatnika lub odbiorcę wpłata, transfer lub wypłata środków pieniężnych- jest to zatem jedynym celem zastosowania pieniądza elektronicznego. Pieniądz elektroniczny nie może być zatem jedynie nośnikiem wartości lub przykładowo środkiem wymiany jednej waluty na inną.
  5. Pieniądz elektroniczny musi być akceptowany przez inne podmioty niż sam wydawca takiego pieniądza. Zgodnie z motywem 6 dyrektywy EMD 2, której polska ustawa o usługach płatniczych stanowi transpozycję dyrektywa nie powinna mieć zastosowania do wartości pieniężnej przechowywanej przy użyciu szczególnych instrumentów przedpłaconych, mających odpowiadać na konkretne potrzeby, które to instrumenty można wykorzystywać jedynie w ograniczony sposób, ponieważ pozwalają one posiadaczowi pieniądza elektronicznego nabywać towary lub usługi wyłącznie w siedzibie emitenta pieniądza elektronicznego lub na podstawie bezpośredniej umowy handlowej z profesjonalnym emitentem w ramach ograniczonej sieci podmiotów świadczących usługi, albo ponieważ można je wykorzystywać wyłącznie do nabycia ograniczonego asortymentu towarów lub usług. Instrument można uznać za wykorzystywany w ograniczonym zakresie, jeśli można go wykorzystać wyłącznie do nabycia towarów i usług w określonym sklepie lub sieci sklepów albo do nabycia ograniczonego asortymentu towarów lub usług, bez względu na geograficzne położenie punktu sprzedaży. Pieniądz elektroniczny musi zatem być przyjmowany u więcej niż jednego podmiotu i wykorzystywany do nabycia względnie szerokiego asortymentu usług lub towarów.
  6. Wydawca pieniądza elektronicznego nie może obciążać ryzykiem przyjętych od Użytkowników w zamian za wydany e-pieniądz środków pieniężnych. Nie mogą one być łączone ze środkami posiadanymi z innego tytułu. Muszą być też przechowywane na wyodrębnionym rachunku bankowym albo ulokowane w bezpiecznych, płynnych aktywach o niskim ryzyku (jak np. obligacje Skarbu Państwa), albo też gwarantowane specjalną gwarancją bankową lub ubezpieczeniową. Środki te są wolne od zajęcia w postępowaniu egzekucyjnym i podlegają wyłączeniu z masy upadłości. Emitent musi być gotowy do wykupu e-pieniądza na każde żądanie aktualnego posiadacza. Standardowe ryzyko finansowe dla posiadacza e-pieniądza jest więc takie samo, jak w przypadku ulokowania pieniędzy w banku albo w obligacjach skarbowych.

Pieniądz elektroniczny a karty przedpłacone

Ponadto pieniądzem elektronicznym nie są karty przedpłacone- zgodnie ze stanowiskiem z dnia 10 lipca 2015 r., nr DLB/DLB_WL1/703/1/1/2015, w wyniku płatności inicjowanej kartą przedpłaconą nie dochodzi do przeniesienia władztwa nad wartością pieniężną, ale do transferu roszczenia o wypłatę znaków pieniężnych pomiędzy płatnikiem a akceptantem z jednoczesnym transferem zobowiązania do wypłaty tych znaków pomiędzy bankiem płatnika a bankiem akceptanta.

 

młodszy prawnik Bartosz Tomaszewski