Odpowiedzialność karna menadżera za decyzje zarządcze

Odpowiedzialność cywilna i karna kadry podejmującej decyzje zarządcze w spółkach ewoluowała na przestrzeni czasu. Obecnie odpowiedzialność menadżera jest coraz większa w związku z doświadczeniami w gospodarce w ostatnich latach w szczególności w postaci baniek spekulacyjnych, coraz częściej obserwowanych afer korupcyjnych, wyłudzeń podatków VAT, karuzel podatkowych, nieetycznych zachowań w biznesie, a także wieloletnich zaniechań i indolencji organów państwa.

Zgodnie z obowiązującymi w Polsce przepisami, istnieje kilka form prawnych prowadzenia działalności gospodarczej, które różnią się między sobą wieloma czynnikami. Rozpoczęcie i prowadzenie działalności gospodarczej może przybrać formę indywidualnej działalności gospodarczej, spółki handlowej lub spółki cywilnej.

Odpowiedzialność karna menadżera jest ściśle związana z jego odpowiedzialnością cywilną za podejmowane decyzje. Nie można bowiem przypisać odpowiedzialności karnej za tzw. Przestępstwa menadżerskie bez przypisania odpowiedzialności odszkodowawczej za szkodę jaką poniósł podmiot zarządzany. Nie można jednak rozumieć przez to szkody wyłącznie jako straty ekonomicznej. Menadżerowi można przypisać przestępstwo, gdy omawiana strata jest następstwem jego zachowania stanowiącego niedopełnienie nałożonych na niego przez przepisy obowiązków lub poprzez nadużycie przysługujących mu uprawnień zarządczych.

Obowiązujące przepisy Kodeksu Karnego za przestępstwo uznają czyn zabroniony uznany za zasadniczo społecznie szkodliwy lub społecznie niebezpieczny, konkretnie zdefiniowany i zagrożony karą na mocy prawa karnego.

Mając na uwadze obecne trendy i prokuratorskie statystyki coraz częściej spotykamy się z zarzutami stawianymi kadrze kierowniczej w przedsiębiorstwach w związku z procederem wystawiania tzw. pustych lub nierzetelnych faktur VAT. Przepisami na których organy ścigania opierają stawiane zarzuty są zwykle te zawarte w Kodeksie Karno Skarbowym – 62 par 2 kks 61 par 1 kks 56 par 1 kks 76 par 2 kks, a także te które znajdziemy w Kodeksie Karnym art. 286 k.k., art. 270 k.k., art. 270a k.k., art. 271 k.k. Wskazana grupa przepisów dotyczy w szczególności zachowań dotyczących obowiązku rzetelnego prowadzenia ksiąg rachunkowych i dokumentów które mają odzwierciedlać rzeczywiste zdarzenia gospodarcze. Niestety coraz częściej organy administracji skarbowej kwestionują rzetelność ksiąg rachunkowych wskazując, że faktury które dokumentują pewne zdarzenie pomiędzy przedsiębiorcami nie są wystarczające, aby uznać księgi za prawidłowo prowadzone. Konieczne jest więc w zależności od zakresu prowadzonej działalności gospodarczej nadzorowanie dokumentacji transakcji ujętych następnie księgach rachunkowych. Przestępstwa te dotyczą również prawdziwości danych podatkowych, niewystawienia faktury, jak również bezpodstawnego zwrotu podatku. Kluczowe jest również zwrócenie uwagi na przestępstwo oszustwa. Jak wskazał Sąd Najwyższy, określone w art. 286 § 1 k.k. przestępstwo oszustwa jest przestępstwem umyślnym, zaliczanym do tzw. celowościowej odmiany przestępstw kierunkowych; ustawa wymaga, aby zachowanie sprawcy było ukierunkowane na określony cel, którym jest osiągnięcie korzyści majątkowej (wyrok SN z 24 kwietnia 2018 r., sygn. akt V KK 379/17). Coraz częściej we wskazanej grupie zarzutów stawiane są również te dotyczące fałszu materialnego i intelektualnego związanego z obrotem dokumentami w szczególności w przypadku faktur.

Naruszenia obowiązków kadry zarządczej może również polegać, np. na niegospodarności bezszkodowej (art. 296 §1 a k.k.). Częstym przypadkiem odpowiedzialności karnej kadry zarządzającej jest również wyrządzenie szkody majątkowej w wielkich rozmiarach poprzez nadużycie udzielonych menadżerowi uprawnień. Przepisy art. 296 k.k. chronią interesy majątkowe podmiotu, który powierzył zajmowanie się nimi innej osobie, zaufanie mocodawcy do tej osoby, a także pewien standard należytej staranności w prowadzeniu cudzych interesów majątkowych. W art. 296 k.k. przewidziane jest przestępstwo nadużycia zaufania nazywane też niegospodarnością (menedżera). W ramach czynności sprawczych omawianego przestępstwa uwzględnia się nie tylko formalne przekroczenie granic umocowania lub niewywiązanie się z ciążących na sprawcy obowiązków, ale i czynności „faktycznie sprzeczne z racjonalnie rozumianymi zadaniami” danej osoby (wyr. SN z 2.4.2004 r., IV KK 25/04, OSNwSK 2004, Nr 1, poz. 668; wyr. SA w Warszawie z 24.3.2017 r., II AKa 396/16, niepubl.; podobnie J. Skorupka, Przestępstwo nadużycia, s. 132; P. Kardas, Sporne problemy, s. 121–123; por. I. Sepioło, Przestępstwo, s. 86–96). Sąd Apelacyjny w Szczecinie wskazał w wyroku z dnia 30 marca 2017 r. w sprawie o sygn. Akt II AKa 37/17, że oceniając celowość decyzji gospodarczych, należy też mieć na uwadze to, że nie są one podejmowane w warunkach pewności. Działalność gospodarcza nieodłącznie wiąże się z ryzykiem, które z istoty swojej zakłada możliwość zarówno sukcesu, jak i porażki, a zarazem czasowe wystąpienie straty lub niewykorzystanie możliwości zysku może być w konkretnej sytuacji decyzją trafną z perspektywy interesów mocodawcy.

Z kolei w art. 300 k.k. przewidziano odpowiedzialność za przestępstwo niezaspokojenia roszczeń wierzyciela też oszukańczym bankructwem. Przepisy te służą ochronie rzetelności i uczciwości w relacjach dłużnik – wierzyciel oraz roszczeń indywidualnych wierzycieli przed niesolidnym zachowaniem dłużników. Przepis ten dotyczy sytuacji, gdy wierzyciel po uzyskaniu wyroku, tytułu egzekucyjnego, zajęcia wierzytelności nie może przeprowadzić skutecznej egzekucji z powodu działań podejmowanych przez dłużnika. Artykuł 302 k.k. dotyczy działania na szkodę wierzycieli poprzez spłacenie w warunkach grożącej niewypłacalności tylko niektórych z nich.

W związku z ciążącymi na kadrze zarządczej obowiązkami możliwe jest również ponoszenie odpowiedzialności na podstawie art. 77 ustawy z 29.9.1994 r. o rachunkowości, tj. nierzetelnego prowadzenia ksiąg rachunkowych. Na mocy tego przepisu ten, kto wbrew przepisom ustawy dopuszcza do prowadzenia ksiąg rachunkowych, prowadzenia ich wbrew przepisom ustawy lub podawania w tych księgach nierzetelnych danych, podlega grzywnie lub karze pozbawienia wolności do lat 2 albo obu tym karom łącznie.

Członek zarządu spółki odpowiada również na podstawie artykułu 586 Kodeksu Spółek Handlowych za niezgłoszenie w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki pomimo zaistnienia okoliczności uzasadniających takie zgłoszenie. dłużnik jest obowiązany, nie później niż w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości. Podstawą do ogłoszenia upadłości dłużnika jest jego upadłość. Zgodnie z art. 10 PrUpad upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny. Ustawodawca kryminalizuje wyłącznie niezgłoszenie wniosku o upadłość, a nie nieprawidłowe zgłoszenie wniosku o upadłość. Należy więc przyjąć, że zgłoszenie wniosku o upadłość np. do niewłaściwego organu (sądu), przez niewłaściwą osobę lub zawierającego niewłaściwe lub niekompletne dane nie jest karalne na podstawie art. 586 KSH.

Katalog przestępstw które praktyka obserwuje w przypadku kadry menadżerskiej to m.in. przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu (przestępstwo nadużycia zaufania, przekupstwo i sprzedajność menadżerów), oszustwa gospodarcze (oszustwo kapitałowe, oszustwo ubezpieczeniowe, utrudnianie przetargu), przestępstwo prania brudnych pieniędzy, przestępstwa z ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, przestępstwa dłużnicze (przestępstwo niezaspokojenia wierzyciela – art. 300 k.k., przestępstwo wytransferowania majątku przez dłużnika – art. 301 § 1 k.k., przestępstwo bankructwa dłużników – art. 301 § 2 i 3 k.k., przestępstwo korumpowania wierzycieli – art. 302 k.k., przestępstwo nieprowadzenia dokumentacji działalności gospodarczej albo prowadzenia jej w sposób nierzetelny lub niezgodny z prawdą – art. 303 k.k., przestępstwo lichwy – art. 304 k.k.).

 

adwokat Mateusz Grosicki