W realiach współczesnego obrotu gospodarczego due diligence to szczegółowy proces weryfikacji przedmiotu transakcji, przeprowadzany przed zawarciem transakcji. Jego głównym celem jest rozpoznanie wszelkich możliwych zagrożeń – zwłaszcza w obszarach prawnych, finansowych i operacyjnych. Taka analiza pozwala inwestorom zdobyć pełny obraz sytuacji firmy i podejmować decyzje w sposób świadomy, ograniczając ryzyko niekorzystnych niespodzianek po finalizacji transakcji.
Pojęcie „due diligence”
Pojęcie due diligence wywodzi się z prawa i praktyki kontraktowej krajów anglosaskich, gdzie rozumie się pod tym pojęciem to, co w polskim prawie oznacza „należytą staranność”. Kluczowym tłem dla jego rozwoju była zasada caveat emptor („niech kupujący ma się na baczności”), która nakłada na kupującego obowiązek dokładnego zbadania przedmiotu zakupu, ponieważ sprzedający co do zasady nie odpowiada za jego wady.
Współcześnie due diligence to ugruntowana praktyka przy transakcjach sprzedaży przedsiębiorstwa oraz fuzji lub przejęcia (M&A) zarówno w modelu transakcji asset deal i sprzedaży udziałów (akcji) w ramach transakcji share deal. Proces ten oznacza badanie, przegląd funkcjonowania przedsiębiorstwa – prowadzony z zachowaniem należytej staranności wymaganej w obrocie profesjonalnym, w zależności od potrzeb z udziałem specjalistów z różnych dziedzin – w celu wyjaśnienia różnych zagadnień prawnych, organizacyjnych, finansowych itd. oraz ryzyk związanych ze stanem przedsiębiorstwa będącego przedmiotem transakcji.[1]. Celem jest identyfikacja potencjalnych ryzyk i trafna wycena, której nie da się ustalić wyłącznie na podstawie ogólnodostępnych danych.
Przebieg procesu due diligence
Badanie due diligence to wieloetapowy proces, który rozpoczyna się od wstępnych rozmów między stronami transakcji, mających na celu wzajemne poznanie i ocenę zainteresowania, bez dostępu do poufnych danych.
Kolejnym krokiem jest podpisanie porozumienia o poufności (ang. letter of intent), co umożliwia sprzedającemu udostępnienie szczegółowych informacji o przedsiębiorstwie, których ujawnienie osobom nieuprawnionym mogłoby narazić przedsiębiorstwo na nieodwracalne straty.
Właściwe badanie prowadzone jest zazwyczaj przez zewnętrznych ekspertów (prawników, doradców finansowych i podatkowych) i obejmuje analizę dokumentów, odpowiedzi na pytania zawarte w tzw. checklistach oraz przegląd materiałów umieszczonych w odpowiednio zabezpieczonej przestrzeni internetowej (virtual data room). W przypadku niektórych danych, np. technologicznych, nie ma możliwości ich przekazania za pośrednictwem kanałów elektronicznych oraz niezbędna może być analiza w siedzibie przedsiębiorstwa.
Istotnym elementem są także rozmowy z zarządem i kluczowymi pracownikami oraz weryfikacja informacji w niezależnych źródłach.
Zakończeniem procesu due diligence jest przygotowanie raportu końcowego przez doradców potencjalnego nabywcy. Zawiera on podsumowanie kluczowych informacji, które stanowią podstawę do określenia wartości przedsiębiorstwa, w tym ocenę ryzyk, szans rozwojowych, rzetelności i kompletności przekazanych danych.
Na podstawie raportu inwestor podejmuje dalsze decyzje – często bez samodzielnej analizy materiałów. Z tego względu na osobach wyznaczonych do opracowania raportu spoczywa duża odpowiedzialność. Mają za zadanie nie tylko zbadać podmiot będący przedmiotem transakcji, ale również zinterpretować dane na jego temat, w tym ryzyka.
Raport sporządzany jest przed rozpoczęciem właściwej fazy negocjacyjnej, która często bywa czasochłonna i rozłożona na wiele etapów. W związku z tym może pojawić się potrzeba aktualizacji dokumentu.
Na podstawie zebranych danych prowadzone są negocjacje, których efektem może być podpisanie umowy sprzedaży i zamknięcie transakcji (closing), polegające na przeniesieniu udziałów lub własności przedsiębiorstwa na kupującego.
Due diligence po closingu – znaczenie, rękojmia i funkcja dowodowa
Dla podmiotu planującego przejęcie przedsiębiorstwa, ujawnione w jego trakcie informacje stanowią podstawę do:
- wyceny wartości przedsiębiorstwa,
- identyfikacji obszarów ryzyka,
- doprecyzowania zapisów w umowie, szczególnie w zakresie gwarancji i zabezpieczeń.
Po podpisaniu umowy sprzedaży przedsiębiorstwa (tzw. closing), due diligence zmienia swój charakter – staje się narzędziem służącym zabezpieczeniu praw nabywcy z tytułu rękojmi. Zgodnie z art. 563 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego, kupujący ma obowiązek dokładnie zbadać nabyty majątek i niezwłocznie poinformować sprzedawcę o ewentualnych wadach. Zaniechanie tego obowiązku lub przeprowadzenie badania w sposób powierzchowny może skutkować utratą uprawnień z tytułu rękojmi.
W przypadku wad prawnych, obowiązek poinformowania sprzedającego istnieje tylko w szczególnych sytuacjach, np. gdy osoba trzecia zgłasza roszczenia względem przedsiębiorstwa. Jednocześnie, jeśli przed closingiem kupujący przeprowadził badanie i miał świadomość istniejących wad (np. usterek prawnych lub technicznych), sprzedający może zostać zwolniony z odpowiedzialności, zgodnie z art. 557 § 1 KC. Jednak samo przeprowadzenie badania nie wyłącza automatycznie rękojmi – zwolnienie dotyczy wyłącznie wad znanych nabywcy w chwili zawarcia umowy.
Powoływanie się na błąd
Polski system prawny nie zapewnia nabywcom odpowiedniej ochrony, jeżeli później wykryją okoliczności, które negatywnie wpłyną na wartość przedsiębiorstwa[2]. Niemniej jednka w określonych przypadkach zdarzają się przypadki, że sądy dopuszczają możliwość powołania się na błąd z art. 84 KC.
Choć może się wydawać, że strona, która nie przeprowadziła due diligence, zachowuje więcej praw z tytułu wad, to w rzeczywistości korzyść odnosi ten, kto wcześniej zidentyfikuje problemy i dostosuje do nich warunki transakcji. Znajomość ryzyk pozwala nie tylko lepiej wycenić przedmiot umowy, ale też przygotować się na ewentualne trudności – w tym procesowe czy finansowe.
Ponadto, due diligence pełni funkcję dowodową – dokumentacja zgromadzona w trakcie badania pozwala wykazać stan przedsiębiorstwa w chwili negocjacji i zawarcia umowy, a w razie potrzeby – ujawnić nielojalne działania sprzedającego.
Literatura:
Znaczenie i funkcja badania „due diligence” w ramach sprzedaży przedsiębiorstwa, dr Robert Lewandowski
W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 33, 2024
M. Stec (red.), Prawo umów handlowych. System Prawa Prywatnego. Tom 5A, 2020
[1] SA w Katowicach z 7.6.2017 r., I ACa 1131/16
[2] T. Czech, Błąd co do renomy nabywanej spółki akcyjnej. Glosa do wyroku SN z dnia 29 października 2010 r., I CSK 595/09, Glosa 2013, nr 1, s. 20-24.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie jest to porada prawna.
Stan prawny na dzień 21 lipca 2025 r.
autor:
