W obliczu dynamicznych zmian w globalnych łańcuchach dostaw, terminowość operacji portowych stanowi fundament rentowności handlu zagranicznego. Dla importerów i eksporterów kluczowym ryzykiem finansowym są koszty demurrage, oznaczające opłaty za przestój kontenera na terminalu portowym ponad ustalony “wolny czas”, oraz detention, czyli opłaty za przetrzymanie kontenera poza terenem portu (np. u odbiorcy ładunku) po upływie bezpłatnego okresu. Gdy te dodatkowe koszty generowane są wskutek zaniedbań profesjonalnego pełnomocnika, jakim jest spedytor, otwiera się droga do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych na zasadach ogólnych oraz kontraktowych.
Podstawa prawna odpowiedzialności spedytora
Relacja prawna między zleceniodawcą a spedytorem opiera się w polskim porządku prawnym przede wszystkim na przepisach Kodeksu cywilnego regulujących umowę spedycji. Niezwykle istotne w praktyce procesowej jest również to, czy do umowy spedycji zostały inkorporowane Ogólne Polskie Warunki Spedycyjne (OPWS), które często precyzują lub modyfikują zakres odpowiedzialności spedytora. Zgodnie z Kodeksem cywilnym, spedytor ponosi odpowiedzialność za przewoźników i dalszych spedytorów, którymi posługuje się przy wykonywaniu zlecenia, chyba że nie ponosi winy w ich wyborze. W praktyce oznacza to, że spedytor jest zobowiązany do zachowania należytej staranności przy wyborze podwykonawców, a ocena tej staranności odnosi się do jego wiedzy o profesjonalizmie i poziomie świadczonych usług przez wybranego przewoźnika. Spedytor ma również obowiązek podejmowania czynności niezbędnych do zabezpieczenia praw dającego zlecenie lub osoby przez niego wskazanej względem przewoźnika albo innego spedytora, a także do uzyskania zwrotu nienależnie pobranych sum z tytułu przewoźnego, cła i innych należności związanych z przewozem przesyłki. To zobowiązanie może obejmować również dążenie do minimalizacji i zwrotu nieuzasadnionych opłat portowych. W sytuacji, gdy spedytor sam dokonuje przewozu, przyjmuje na siebie prawa i obowiązki przewoźnika. Odszkodowanie za utratę, ubytek lub uszkodzenie przesyłki w czasie od jej przyjęcia aż do wydania przewoźnikowi, dalszemu spedytorowi, dającemu zlecenie lub osobie przez niego wskazanej, jest ograniczone do zwykłej wartości przesyłki, chyba że szkoda wynikła z winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa spedytora. Poza tymi szczególnymi regulacjami, podstawą odpowiedzialności spedytora za opóźnienia i koszty portowe jest ogólna zasada odpowiedzialności kontraktowej za nienależyte wykonanie zobowiązania.
Typowe stany faktyczne generujące roszczenia odszkodowawcze
W praktyce najczęściej spotykamy się z sytuacjami, w których odpowiedzialność spedytora jest kwestionowana z powodu następujących uchybień. Należą do nich błędy w dokumentacji (tzw. documentary discrepancy), takie jak opóźnienie w przekazaniu prawidłowych instrukcji wysyłkowych, błędne wypełnienie konosamentu (Bill of Lading) lub opieszałość w awizacji przesyłki, co uniemożliwia terminowe podjęcie kontenera. Kolejnym często występującym problemem jest nieterminowe zlecenie transportu lądowego, czyli brak zapewnienia przewoźnika drogowego lub kolejowego w “oknie czasowym” wyznaczonym przez armatora (tzw. free time), co prowadzi do naliczenia opłat demurrage. Istotne jest także zaniechanie informacyjne, polegające na niedopełnieniu obowiązku niezwłocznego poinformowania klienta o przeszkodach w porcie lub innych okolicznościach utrudniających terminowe wykonanie zlecenia, co uniemożliwia zleceniodawcy podjęcie działań mitygujących szkodę. Warto zaznaczyć, że spedytor co do zasady nie ponosi odpowiedzialności za szkodę wynikłą z nienależytego zabezpieczenia przesyłki, jeśli dający zlecenie spedycyjne nie poinformował go o szczególnych właściwościach ładunku, które wymagałyby specjalnego sposobu transportu lub zamocowania, a wiedza ta nie była spedytorowi znana lub dostępna.
Składniki szkody: Damnum Emergens i Lucrum Cessans
Dochodząc odszkodowania od spedytora, przedsiębiorca może ubiegać się o zwrot zarówno rzeczywistych strat, jak i utraconych korzyści. Do rzeczywistych strat zalicza się przede wszystkim opłaty naliczone przez armatora za demurrage/detention, koszty dodatkowego składowania (storage), a także koszty przestoju aut ciężarowych. Utracone korzyści mogą natomiast obejmować straty wynikające z kar umownych nałożonych przez ostatecznego odbiorcę towaru lub utratę marży spowodowaną odstąpieniem kontrahenta od umowy z powodu opóźnienia w dostawie. Kluczowe jest, aby przedsiębiorca, na którym spoczywa ciężar dowodu, wykazał nie tylko fakt powstania szkody i jej wysokość, ale przede wszystkim istnienie adekwatnego związku przyczynowego między konkretnym zaniedbaniem spedytora a naliczonymi opłatami portowymi lub poniesionymi stratami.
Ograniczenia kwotowe odpowiedzialności i terminy przedawnienia roszczeń
Warto mieć na uwadze, że profesjonalni spedytorzy często ograniczają swoją odpowiedzialność w regulaminach, takich jak Ogólne Polskie Warunki Spedycyjne Ograniczenia te mogą dotyczyć wysokości odszkodowania, na przykład poprzez limitowanie go do kwoty frachtu lub określonych jednostek rozliczeniowych (SDR). Należy jednak podkreślić, że w przypadku wykazania rażącego niedbalstwa lub winy umyślnej spedytora, takie ograniczenia mogą zostać podważone przed sądem. Kwalifikacja zachowania jako rażącego niedbalstwa wymaga wykazania kwalifikowanej postaci braku zwykłej staranności w przewidywaniu skutków, przekraczającej elementarne zasady staranności, a nie jedynie braku należytej staranności. Niezwykle istotnym aspektem jest również krótki termin przedawnienia roszczeń z umowy spedycji. Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, roszczenia dającego zlecenie spedycyjne przeciwko spedytorowi przedawniają się z upływem jednego roku. Bieg tego terminu rozpoczyna się od dnia wykonania zlecenia spedycyjnego.
Rekomendacje dla przedsiębiorców
W celu skutecznego zabezpieczenia roszczeń i minimalizacji ryzyka związanego z odpowiedzialnością spedytora, przedsiębiorcom zaleca się przyjęcie proaktywnej postawy. Kluczowe jest skrupulatne archiwizowanie wszelkiej korespondencji ze spedytorem – każde opóźnienie w odpowiedzi, istotne informacje oraz instrukcje powinny być udokumentowane mailowo lub w innej trwałej formie. Ponadto, rekomenduje się niezwłoczną weryfikację całej dokumentacji przesyłki, sprawdzając poprawność i kompletność danych natychmiast po ich otrzymaniu od spedytora. W przypadku powstania kosztów demurrage lub detention, niezwłoczne złożenie formalnej reklamacji wraz z wezwaniem do zapłaty, jasno wskazującym zaniedbania spedytora i wysokość poniesionej szkody, jest działaniem kluczowym dla zachowania roszczeń. Warto pamiętać, że każda sprawa jest indywidualna i wymaga szczegółowej analizy prawnej. W przypadku wątpliwości lub skomplikowanych stanów faktycznych, zawsze zaleca się konsultację z prawnikiem specjalizującym się w prawie transportowym i spedycyjnym.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie jest to porada prawna.
Stan prawny na dzień 4 marca 2026 r.
Autor / Redaktor cyklu:
