Odpowiedzialność za cudzy VAT obejmie usługi
Ustawą z dnia 4 września 2026 r. o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz ustawy o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników (Dz. U. z 2026 r. poz. 1270) ustawodawca przebudował instytucję solidarnej odpowiedzialności nabywcy uregulowaną w art. 105a ustawy o VAT. Zmiana, wprowadzona art. 1 pkt 22 nowelizacji, wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2027 r. (art. 9 nowelizacji).
Dotychczas instrument ten wiązał się z obrotem towarami wrażliwymi, takimi jak paliwa, wyroby stalowe czy elektronika. Od nowego roku obejmie on również usługi, i to usługi nabywane przez niemal każdego przedsiębiorcę: informatyczne, księgowe, doradcze, reklamowe czy związane z zatrudnieniem. W praktyce oznacza to, że ryzyko podatkowe kontrahenta przestaje być problemem wyłącznie branż szczególnie narażonych na oszustwa VAT.
Nowy zakres przedmiotowy
Zgodnie z nowym brzmieniem art. 105a ust. 1 ustawy o VAT podatnik odpowiada solidarnie z kontrahentem za jego zaległości podatkowe w części podatku proporcjonalnie przypadającej na transakcję. Odpowiedzialność dotyczy nabycia towarów wymienionych w załączniku nr 15 albo usług wymienionych w nowym załączniku nr 16. Warunkiem pozostaje to, że w chwili transakcji nabywca wiedział lub miał uzasadnione podstawy, aby przypuszczać, że podatek nie zostanie wpłacony w całości lub w części.
Załącznik nr 16 obejmuje dwanaście grup usług. Znalazły się w nim usługi związane z oprogramowaniem (PKWiU 62.01 i 62.02.2), hosting (63.11.12), usługi rachunkowo-księgowe (69.20.2) oraz doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania (70.22). Wykaz obejmuje także doradztwo architektoniczno-budowlane (71.11.24), badania naukowe i prace rozwojowe (72), reklamę (73.1), badania rynku (73.2) oraz pozostałe usługi profesjonalne (74.90). Zamykają go usługi związane z zatrudnieniem (78) i administracyjna obsługa biura (82).
Kiedy nabywca „powinien był przypuszczać”
Nowy art. 105a ust. 2 ustawy o VAT stanowi, że nabywca miał uzasadnione podstawy do przypuszczeń, jeżeli okoliczności transakcji lub warunki, na jakich ją dokonano, odbiegały od zwykle występujących w obrocie danymi towarami lub przy świadczeniu danych usług. Ustawodawca wskazuje przykładowo sytuację, w której cena była bez uzasadnienia ekonomicznego niższa od wartości rynkowej. Katalog ma charakter otwarty, na co wskazuje zwrot „w szczególności”.
Przeniesienie tej konstrukcji na usługi rodzi istotne trudności. Wartość rynkowa tony stali czy litra paliwa jest stosunkowo łatwa do ustalenia. Inaczej jest z wdrożeniem systemu informatycznego, kampanią reklamową czy usługą doradczą, gdzie cena zależy od zakresu, doświadczenia zespołu i ryzyka projektu. Brak obiektywnego punktu odniesienia zwiększa pole uznania organów podatkowych. Nabywca powinien więc być w stanie wykazać, dlaczego uzgodniona cena i warunki współpracy były ekonomicznie racjonalne.
Wyłączenia: oszustwo, split payment i progi kwotowe
Nowelizacja zmienia także katalog wyłączeń. Odpowiedzialność bowiem nie powstaje, jeżeli zaległość dostawcy nie wiązała się z jego udziałem w nierzetelnym rozliczaniu podatku w celu odniesienia korzyści majątkowej. Przepis zdaje się ograniczać instytucję do zaległości o charakterze oszukańczym, a nie wynikających ze zwykłych trudności płatniczych kontrahenta. Ustawa nie przesądza jednak, kto i w jaki sposób ma tę okoliczność wykazać.
Wyłączona jest także odpowiedzialność przy nabyciu towarów lub usług opłaconych w mechanizmie podzielonej płatności. Ma to szczególne znaczenie dla usług z załącznika nr 16. Split payment nie jest bowiem dla nich obowiązkowy. Dobrowolne zastosowanie tego mechanizmu staje się zatem najprostszym sposobem uwolnienia się od ryzyka.
Ponadto nowelizacja wyłącza odpowiedzialność przy nabyciu usług udokumentowanych fakturą z kwotą należności ogółem poniżej 15 000 zł (brutto). Wyłączenie nie działa, jeżeli łączna wartość tych usług nabytych od jednego usługodawcy w danym miesiącu przekroczyła 50 000 zł bez podatku (netto). Przepis zestawia próg brutto dla pojedynczej faktury z miesięcznym progiem netto, co wymaga starannego monitorowania. Niejasne natomiast pozostaje także, czy „te usługi” to wszystkie usługi z załącznika nr 16, czy wyłącznie usługi tej samej kategorii.
Od kiedy i jak się przygotować
Zgodnie z art. 3 nowelizacji nowe brzmienie art. 105a stosuje się do usług, dla których obowiązek podatkowy powstał od dnia wejścia w życie ustawy, czyli od 1 stycznia 2027 r. Decydujący jest więc moment powstania obowiązku podatkowego ustalany według art. 19a ustawy o VAT, a nie data zawarcia umowy czy zapłaty.
Przedsiębiorcy powinni przed końcem roku zidentyfikować usługi nabywane od kontrahentów, które mieszczą się w grupowaniach PKWiU z załącznika nr 16. Wskazane jest objęcie tych dostawców procedurą weryfikacji obejmującą status VAT i wpis na białej liście. Warto też dokumentować rynkowość cen i rozważyć dobrowolne stosowanie mechanizmu podzielonej płatności. Przy stałych relacjach z jednym usługodawcą należy monitorować miesięczny próg 50 000 zł netto. Uzupełnieniem powinny być klauzule umowne zawierające oświadczenia kontrahenta o regulowaniu podatku oraz zapewniające nabywcy roszczenie regresowe.
Nowelizacja istotnie przesuwa ciężar zabezpieczenia wpływów z VAT na nabywców usług. Jej praktyczny zasięg zależeć będzie od tego, jak organy podatkowe zinterpretują przesłankę „uzasadnionych podstaw” w odniesieniu do usług, dla których brak jednoznacznego punktu odniesienia rynkowego.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie jest to porada prawna.
Stan prawny na dzień 23 października 2026 r.
Autor/Redaktor cyklu:
