Kiedy ktoś z nas usłyszy hasło „prawo atomowe”, wyobraźnia często podsuwa nam obrazy potężnych elektrowni jądrowych lub filmów science-fiction. Tymczasem przepisy te są znacznie bliżej naszego codziennego życia, niż mogłoby się wydawać. Mianowicie promieniowanie jonizujące towarzyszy ludziom w życiu codziennym np. u dentysty, podczas prześwietlenia u lekarza, a nawet w trakcie lotu samolotem.
Należy wskazać, iż prawo atomowe to nie zbiór skomplikowanych technicznych norm. To przede wszystkim system norm prawnych, które mają chronić zdrowie i bezpieczeństwo.
Co reguluje Prawo atomowe?
Głównym aktem prawnym w tej dziedzinie w Polsce jest Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe. Reguluje ona każdą działalność związaną z pokojowym wykorzystywaniem energii atomowej, która może narażać na promieniowanie.
Co ciekawe, ustawa ta nie dotyczy wyłącznie sztucznych źródeł promieniowania takich jak reaktory, materiały jądrowe czy odpady jądrowe. Obejmuje również sytuacje zwiększonego narażenia na naturalne promieniowanie, jeśli jest to konsekwencją działania człowieka.
Można podać przykład takiego naturalnego promieniowania i zastosowania przepisów Prawa atomowego, które chronią załogi samolotów przed nadmiernym promieniowaniem kosmicznym na dużych wysokościach, a także pracowników przebywających w piwnicach i kopalniach przed naturalnie występującym, radioaktywnym gazem – radonem.
Należy stwierdzić, iż normy Prawa atomowego pełnią rolę strażnika technologii. Celem Prawa atomowego nie jest reglamentacja działalności gospodarczej dla samej zasady, lecz stworzenie odpowiednich ram, w których ryzyko jest akceptowalne społecznie i kontrolowalne państwowo.
Jak chroni nas prawo?
Należy wskazać, iż prawo atomowe tworzy system, w którym rachunek ekonomiczny zawsze musi ustąpić przed wymogami ochrony i bezpieczeństwa. Bezpieczeństwo opiera się na trzech fundamentalnych zasadach: Zasada Uzasadnienia, Zasada optymalizacji, zasada dawek granicznych.
Zgodnie z zasadą uzasadnienia, żadna działalność z użyciem promieniowania nie może być podjęta, jeśli korzyści z niej płynące nie przewyższają ewentualnych szkód. Dla zobrazowania w ramach przyziemnego przykładu, należy wskazać iż lekarz nie powinien zlecić prześwietlenia rentgenowskiego „na wszelki wypadek”, lecz tylko wtedy, gdy jest to niezbędne do postawienia diagnozy.
Druga zasada, czyli zasada optymalizacji (ALARA- As Low As Reasonably Achievable-tak nisko, jak to racjonalnie możliwe). Oznacza to, że dawki promieniowania i liczba osób na nie narażonych muszą być minimalizowane. Czyli prawo nakazuje, by priorytetem była optymalizacja ochrony przed promieniowaniem.
Ostatnią zasadą jest Zasada dawek granicznych. Zgodnie z nią przepisy ściśle określają maksymalne dawki promieniowania, których – poza wyjątkowymi sytuacjami ratującymi życie – absolutnie nie wolno przekroczyć.
PAA
Należy też po krótce wspomnieć, iż Polsce została powołany centralnych organ czuwający na obszarem prawa atomowego. Jest nim Prezes Państwowej Agencji Atomistyki (PAA). Szerzej o tym organie i jego kompetencjach i uprawnieniach w następnych artykułach.
Odpowiedzialność cywilna
Można wstępnie też wspomnieć, iż w przypadku prawa atomowego ma wyjątkowo surowy model odpowiedzialności wyłącznej i obiektywnej. Zgodnie z art. 101 ust. 1 ustawy: > „Osoba eksploatująca ponosi wyłączną odpowiedzialność za szkodę jądrową (…) chyba że szkoda nastąpiła bezpośrednio wskutek działań wojennych lub konfliktu zbrojnego”. Jednak podobnie jak w przypadku Prezesa Prezes Państwowej Agencji Atomistyki, szerzej zostanie do opisane w następnych artykułach.
Podsumowanie
Jak widać Prawo atomowe to nie tylko elektrownie jądrowe, ale sprawy, z którymi człowiek spotyka się także w życiu codziennym. Należy pamiętać, iż system prawny stawia zdrowie i bezpieczeństwo ponad rachunek ekonomiczny.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.
Stan prawny na dzień 12 marca 2026 r.
Autor:
