Spór pomiędzy pracownikiem a pracodawcą nie zawsze musi zakończyć się wyrokiem. Strony mogą zawrzeć ugodę bezpośrednio przed sądem albo przed mediatorem, również w toku postępowania sądowego. Coraz częściej, zwłaszcza w sprawach pracowniczych, decydują się one na polubowne zakończenie sporu poprzez zawarcie ugody, której istotą są wzajemne ustępstwa prowadzące do wypracowania rozwiązania akceptowalnego dla obu stron.
Czy ugoda zawarta przed mediatorem to ugoda pozasądowa?
W szczególności w sprawach pracowniczych sąd może już na początkowym etapie postępowania skierować strony do mediacji. Jeżeli strony wyrażą na nią zgodę, dalsze rozmowy prowadzone są przy udziale mediatora. W przypadku osiągnięcia porozumienia co do warunków zakończenia sporu mediacja może zakończyć się zawarciem ugody.
Zgodnie z art. 183¹⁵ § 1 k.p.c. ugoda zawarta przed mediatorem, po jej zatwierdzeniu przez sąd, ma moc prawną ugody zawartej przed sądem. Sąd bada m.in. czy treść ugody nie narusza praw pracownika ani też nie ma na celu obejścia praw.
Ugoda sądowa, a zwolnienie z PIT
Ugoda zawarta przed mediatorem, a następnie zatwierdzona przez sąd może stanowić podstawę zastosowania zwolnienia określonego w art. 21 ust. 1 pkt 3b ustawy o PIT.
Przepis ten zwalnia z podatku inne odszkodowania i zadośćuczynienia otrzymane na podstawie wyroku lub ugody sądowej, do wysokości określonej w tym wyroku albo ugodzie. Zwolnienie nie obejmuje jednak świadczeń dotyczących korzyści, które podatnik mógłby osiągnąć, gdyby szkody mu nie wyrządzono.
Dla oceny skutków podatkowych decydujące znaczenie ma więc rzeczywisty charakter świadczenia, a nie wyłącznie nazwanie go w ugodzie „odszkodowaniem”.
Wskazać należy, że zwolnienie może znaleźć zastosowanie, jeżeli wypłacana kwota:
- ma charakter kompensacyjny;
- rekompensuje rzeczywistą szkodę lub krzywdę;
- nie stanowi wynagrodzenia za pracę ani rekompensaty utraconych zarobków;
- nie zastępuje korzyści, które pracownik osiągnąłby w przypadku dalszego zatrudnienia.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego
Znaczenie ugody sądowej dla zastosowania zwolnienia podatkowego potwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 29 listopada 2006 r., sygn. akt SK 51/06. Trybunał uznał, że osoba, która zakończyła spór ugodą sądową, nie powinna wyłącznie z tego powodu znajdować się w gorszej sytuacji podatkowej niż osoba, na rzecz której odszkodowanie zostało zasądzone wyrokiem.
Stanowisko to pozostaje spójne z zasadą polubownego rozwiązywania sporów, zgodnie z którą sąd na każdym etapie postępowania powinien dążyć do ich ugodowego zakończenia, w szczególności poprzez nakłanianie stron do zawarcia ugody lub skierowanie ich do mediacji.
Ugoda sądowa a interpretacje Dyrektora KIS
Podobne rozróżnienie wynika z interpretacji Dyrektora KIS z 29 czerwca 2026 r., nr 0115-KDIT3.4011.406.2026.2.RS. Organ potwierdził możliwość zastosowania zwolnienia w zakresie, w jakim świadczenie rekompensuje rzeczywistą szkodę, a nie utracone korzyści. Z kolei w interpretacji z 7 marca 2025 r., nr 0114-KDIP3-2.4011.16.2025.2.JM, odmówiono zastosowania zwolnienia, ponieważ świadczenie miało rekompensować pracownikowi utracone zarobki.
Interpretacje indywidualne nie prezentują w tym zakresie jednolitego stanowiska, a ocena możliwości zastosowania zwolnienia podatkowego każdorazowo zależy od okoliczności konkretnej sprawy, w szczególności od rzeczywistego charakteru oraz celu wypłacanego świadczenia. Należy mieć to na uwadze już na etapie konstruowania ugody, precyzyjnie określając w jej treści podstawę, charakter i funkcję świadczenia.
Konstruowanie treści ugody
W toku postępowania mediacyjnego strony, przy udziale mediatora, uzgadniają i formułują treść ugody, określając w niej m.in. wysokość oraz charakter należnego świadczenia. Dlatego warto wyraźnie wskazać, że wypłacana kwota ma charakter kompensacyjny, nie stanowi wynagrodzenia za pracę ani rekompensaty za utracone wynagrodzenie lub inne korzyści, a jej wysokość nie została ustalona jako wielokrotność wynagrodzenia pracownika.
Prawidłowe opisanie podstawy i funkcji świadczenia ma istotne znaczenie dla pracodawcy jako płatnika. Jeżeli spełnione są przesłanki art. 21 ust. 1 pkt 3b ustawy o PIT, świadczenie może zostać wypłacone bez potrącenia zaliczki na podatek. Sama nazwa świadczenia nie jest jednak wystarczająca – treść ugody musi odpowiadać rzeczywistemu charakterowi dokonywanej wypłaty.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie jest to porada prawna.
Stan prawny na dzień 10 września 2026 r.
Autor / Redaktor cyklu:
