Pozbawienie sprawcy korzyści osiągniętych z przestępstwa od lat stanowi jeden z podstawowych instrumentów zwalczania przestępczości gospodarczej i zorganizowanej. Samo skazanie może bowiem okazać się niewystarczające, jeżeli majątek uzyskany w wyniku przestępstwa pozostaje w dyspozycji sprawcy, zostaje ukryty lub przeniesiony na osoby trzecie.
Odpowiedzią Unii Europejskiej na ten problem jest dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1260 z 24 kwietnia 2024 r. w sprawie odzyskiwania i konfiskaty mienia. Państwa członkowskie mają obowiązek wdrożyć jej rozwiązania do 23 listopada 2026 r.
Dyrektywa wzmacnia system śledzenia, zabezpieczania i konfiskowania majątku związanego z działalnością przestępczą. Jej znaczenie wykracza przy tym poza sytuację samego sprawcy. W praktyce nowe instrumenty mogą dotyczyć również członków jego rodziny, wspólników, spółek, kontrahentów oraz innych osób trzecich, na które przeniesiono określone aktywa.
Szybsze zabezpieczanie majątku
Jednym z podstawowych założeń dyrektywy jest umożliwienie szybkiej reakcji organów jeszcze przed prawomocnym zakończeniem postępowania.
Państwa członkowskie mają zapewnić możliwość niezwłocznego zabezpieczenia mienia, jeżeli istnieje ryzyko jego zbycia, ukrycia lub wyprowadzenia. Ma to szczególne znaczenie w odniesieniu do środków pieniężnych, instrumentów finansowych oraz kryptoaktywów.
Także polski Kodeks postępowania karnego przewiduje już rozbudowane mechanizmy zabezpieczenia majątkowego, w tym zabezpieczenie przyszłego przepadku oraz możliwość ustanowienia przymusowego zarządu przedsiębiorstwa. Implementacja dyrektywy będzie jednak wymagała dostosowania krajowych regulacji do nowych standardów unijnych.
Konfiskata rozszerzona
Dyrektywa wzmacnia również mechanizm tzw. konfiskaty rozszerzonej.
Sąd będzie mógł orzec konfiskatę całości lub części majątku osoby skazanej za przestępstwo mogące przynieść korzyść majątkową, jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że mienie pochodzi z działalności przestępczej.
Znaczenie może mieć m.in. rażąca dysproporcja pomiędzy wartością majątku a legalnymi dochodami sprawcy.
Podobne rozwiązania funkcjonują już w polskim prawie karnym. Kierunek przyjęty w dyrektywie pokazuje jednak, że w postępowaniach karnych coraz większe znaczenie będzie miała nie tylko odpowiedź na pytanie, jaka korzyść została uzyskana z konkretnego czynu, ale również analiza legalnego źródła pochodzenia całego majątku.
Majątek przepisany na osoby trzecie
Istotne znaczenie praktyczne ma możliwość konfiskaty majątku przeniesionego na inne osoby.
Samo przekazanie nieruchomości, udziałów, środków pieniężnych czy innych aktywów członkowi rodziny, wspólnikowi lub spółce nie będzie automatycznie chroniło majątku przed konfiskatą.
Konfiskata wobec osoby trzeciej będzie możliwa, jeżeli osoba ta wiedziała lub powinna była wiedzieć, że transfer miał służyć uniknięciu konfiskaty.
Przy ocenie znaczenie mogą mieć m.in.:
- nieodpłatne przekazanie składnika majątku,
- sprzedaż po cenie znacznie niższej od rynkowej,
- bliskie relacje pomiędzy stronami transakcji,
- zachowanie przez sprawcę faktycznej kontroli nad majątkiem.
Jednocześnie dyrektywa przewiduje ochronę praw osób trzecich działających w dobrej wierze.
Konfiskata bez wyroku skazującego
Jednym z najbardziej istotnych rozwiązań jest możliwość konfiskaty również wtedy, gdy postępowanie karne nie może zakończyć się wyrokiem skazującym.
Dotyczy to m.in. sytuacji, w których oskarżony zmarł, uciekł, ciężko zachorował albo – w określonych przypadkach – doszło do przedawnienia.
Warunkiem pozostaje jednak ustalenie przez sąd, że dane mienie pochodzi bezpośrednio lub pośrednio z działalności przestępczej.
Rozwiązanie to ma zapobiegać sytuacjom, w których brak możliwości dalszego prowadzenia postępowania przeciwko konkretnej osobie prowadziłby automatycznie do pozostawienia w obrocie majątku pochodzącego z przestępstwa.
Mienie o niewyjaśnionym pochodzeniu
Szczególnie daleko idące rozwiązanie przewiduje art. 16 dyrektywy.
W określonych sprawach dotyczących działalności organizacji przestępczych możliwe będzie skonfiskowanie majątku, nawet jeżeli nie da się wykazać jego związku z konkretnym, indywidualnie określonym przestępstwem.
Sąd będzie mógł brać pod uwagę m.in.:
- znaczną dysproporcję pomiędzy wartością majątku a legalnymi dochodami,
- brak wiarygodnego legalnego źródła jego pochodzenia,
- powiązania właściciela z osobami związanymi z organizacją przestępczą.
W praktyce rozwiązanie to może mieć szczególne znaczenie w sprawach dotyczących przestępczości gospodarczej, w których środki są wielokrotnie transferowane, mieszane z legalnym majątkiem lub lokowane w aktywach formalnie należących do innych osób.
Co oznacza to dla przedsiębiorców?
Dyrektywa 2024/1260 ma znaczenie nie tylko dla sprawców przestępstw, ale również dla przedsiębiorców pozostających z nimi w relacjach gospodarczych.
Rosnącego znaczenia nabiera możliwość wykazania:
- legalnego źródła finansowania,
- rynkowego charakteru transakcji,
- rzeczywistego celu gospodarczego transferów,
- prawidłowej identyfikacji beneficjenta rzeczywistego,
- przeprowadzenia należytego due diligence kontrahenta.
W przypadku transakcji pomiędzy podmiotami powiązanymi szczególnie istotne będzie zachowanie pełnej dokumentacji potwierdzającej gospodarcze uzasadnienie operacji oraz sposób ustalenia ceny.
W tym kontekście system compliance przestaje pełnić wyłącznie funkcję prewencyjną. Może stać się również istotnym instrumentem dowodowym, pozwalającym wykazać legalność pochodzenia majątku i dobrą wiarę przedsiębiorcy.
Podsumowanie
Dyrektywa 2024/1260 wzmacnia europejski system odzyskiwania mienia pochodzącego z przestępstw. Nowe regulacje obejmują nie tylko majątek bezpośrednio należący do sprawcy, ale również aktywa przekazane osobom trzecim, mienie o niewyjaśnionym pochodzeniu oraz przypadki, w których postępowanie nie zakończyło się wyrokiem skazującym.
Dla przedsiębiorców oznacza to przede wszystkim wzrost znaczenia transparentności przepływów finansowych, należytego dokumentowania transakcji oraz skutecznych procedur compliance.
Po 23 listopada 2026 r. pytanie organów ścigania może więc coraz częściej dotyczyć nie tylko tego, czy doszło do popełnienia przestępstwa, ale również tego, skąd pochodzi majątek i kto faktycznie sprawuje nad nim kontrolę.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie jest to porada prawna
Stan prawny na dzień 29 września 2026 r.
Autor:
Redaktor cyklu:
