Szkody górnicze – odpowiedzialność przedsiębiorców w świetle wyroku SA w Katowicach z 30.11.2022 r.
Wprowadzenie – czym są szkody górnicze?
Tematem niniejszego artykułu są szkody górnicze oraz zasady odpowiedzialności przedsiębiorców prowadzących działalność wydobywczą, analizowane w kontekście wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 30 listopada 2022 r. w sprawie I ACa 1278/21. Orzeczenie to stanowi istotny punkt odniesienia dla interpretacji przepisów Prawa geologicznego i górniczego, które tworzą kompleksowy system ochrony osób dotkniętych negatywnymi skutkami eksploatacji górniczej.
Szkody górnicze, rozumiane jako szkody powstałe w wyniku ruchu zakładu górniczego, od dawna stanowią jeden z najbardziej problematycznych obszarów działalności wydobywczej. Ich charakter jest zróżnicowany – obejmują zarówno uszkodzenia budynków i infrastruktury, jak i deformację terenu, zmiany poziomu wód gruntowych. Specyfika tych szkód oraz ich długotrwały wpływ na otoczenie sprawiły, że ustawodawca przyjął szczególne reguły odpowiedzialności, mające na celu zapewnienie poszkodowanym realnej i efektywnej ochrony.
Podstawa prawna – odpowiedzialność na zasadzie ryzyka
Podstawą prawną odpowiedzialności za szkody górnicze są przepisy Prawa geologicznego i górniczego, które wprowadzają model odpowiedzialności oparty na zasadzie ryzyka. Jest to jedna z najsurowszych form odpowiedzialności cywilnej – przedsiębiorca górniczy odpowiada za powstałą szkodę niezależnie od winy.
Kluczowe elementy tej odpowiedzialności:
- wystarczy wykazać fakt szkody,
- nie trzeba wykazywać winy przedsiębiorcy,
- ustawodawca wprowadza domniemanie związku przyczynowego między ruchem zakładu górniczego a szkodą,
- eksploatacja górnicza jest uznawana za działalność o wysokim ryzyku szkód.
Zasady naprawiania szkód górniczych
Zasady obejmują dwa modele kompensacji:
Zakazane praktyki:
1. Restytucja naturalna (przywrócenie stanu poprzedniego)
Jest to forma podstawowa – jednak często trudna lub niemożliwa przy rozległych deformacjach terenu.
2. Odszkodowanie pieniężne
Poszkodowany może wybrać odszkodowanie zamiast naprawy.
System pełnego odszkodowania
Obejmuje:
- straty rzeczywiste,
- utracone korzyści pozostające w normalnym związku przyczynowym.
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 30.11.2022 r. – najważniejsze tezy
Wyrok potwierdza obiektywny, surowy charakter odpowiedzialności za szkody górnicze.
1. Brak obowiązku wykazywania winy przez poszkodowanego
Sąd wskazał, że poszkodowany musi wykazać tylko:
- fakt szkody,
- jej rozmiar.
Obalenie domniemania związku przyczynowego spoczywa na przedsiębiorcy – co jest niezwykle trudne, zwłaszcza przy dużej lub długotrwałej eksploatacji.
2. Odpowiedzialność za następstwa normalne i pośrednie
Sąd potwierdził, że odpowiedzialność przedsiębiorcy obejmuje:
- skutki bezpośrednie,
- skutki pośrednie,
- wszystkie normalne następstwa eksploatacji.
3. Odpowiedzialność solidarna wielu przedsiębiorców
Jeżeli kilku przedsiębiorców eksploatowało teren w różnych okresach:
- przedsiębiorca aktualny ponosi odpowiedzialność solidarną,
- nawet jeśli jego działalność tylko częściowo przyczyniła się do powstania szkody.
Zapobiega to sytuacjom, w których poszkodowany pozostaje bez ochrony.
Znaczenie wyroku dla praktyki
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach:
- wzmacnia prospołeczną interpretację przepisów,
- podkreśla konieczność szerokiego spojrzenia na szkody górnicze,
- potwierdza, że ryzyko działalności wydobywczej nie może być przerzucane na mieszkańców,
- akcentuje, że to przedsiębiorca – jako beneficjent ekonomiczny – powinien ponosić ciężar ryzyka.
Podsumowanie
Szkody górnicze stanowią złożony problem prawny i techniczny. System odpowiedzialności oparty na zasadzie ryzyka ma zapewnić realną ochronę poszkodowanym i przeciwdziałać negatywnym skutkom wydobycia. Wyrok SA w Katowicach dodatkowo wzmacnia pozycję poszkodowanych, potwierdzając szeroki zakres odpowiedzialności przedsiębiorców górniczych.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie jest to porada prawna.
Stan prawny na dzień 18 listopada 2025 r.
