W postanowieniu z 18 listopada 2025 r. (III PSK 56/24) Sąd Najwyższy po raz kolejny przypomniał, że klauzula nadużycia prawa przewidziana w art. 8 Kodeksu pracy ma charakter wyjątkowy i nie może być stosowana jako uniwersalny środek do podważania niekorzystnych dla pracownika skutków obowiązujących przepisów.
Sprawa dotyczyła nauczycielki, która dochodziła przed sądem uznania mianowania z mocy prawa, wyrównania wynagrodzenia, zadośćuczynienia oraz sprostowania dokumentacji płacowej. Kluczowym zagadnieniem stała się kwestia przedawnienia roszczeń oraz możliwość uznania podniesionego przez pracodawcę zarzutu przedawnienia za sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.
Czym jest nadużycie prawa?
Zgodnie z art. 8 Kodeksu pracy nie można korzystać z przysługującego prawa w sposób sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub zasadami współżycia społecznego. Przepis ten stanowi jedną z klauzul generalnych stanowiących niedookreślone zwroty w przepisach, które odsyłają do wartości inorm poza prawnych
Sąd Najwyższy podkreślił jednak, że zastosowanie tej konstrukcji jest dopuszczalne wyłącznie w sytuacjach szczególnych. Konieczne jest wykazanie konkretnych okoliczności o charakterze etycznym, moralnym lub obyczajowym, które uzasadniałyby odmowę ochrony prawnej działaniu formalnie zgodnemu z przepisami.
Nadużycie prawa a naruszenie prawa
Jednym z najważniejszych elementów omawianego orzeczenia jest wyraźne rozróżnienie między nadużyciem prawa, a naruszeniem prawa.
Sąd Najwyższy wskazał, że art. 8 Kodeksu pracy odnosi się wyłącznie do sytuacji, w których podmiot wykonuje przysługujące mu prawo zgodnie z jego formalną treścią, lecz sposób korzystania z tego prawa pozostaje sprzeczny z zasadami współżycia społecznego lub jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem.
Przepis ten nie ma natomiast zastosowania w przypadkach zwykłego naruszenia prawa materialnego. Innymi słowy, art. 8 k.p. nie służy do naprawiania błędów w stosowaniu prawa ani do zastępowania innych środków ochrony prawnej.
Zarzut przedawnienia a zasady współżycia społecznego
W rozpoznawanej sprawie skarżąca argumentowała, że podniesienie przez pracodawcę zarzutu przedawnienia powinno zostać uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
Sąd Najwyższy nie podzielił tego stanowiska. Zwrócił uwagę, że samo powołanie się na art. 8 k.p. nie jest wystarczające. Strona powinna wykazać istnienie wyjątkowych okoliczności uzasadniających zastosowanie tej klauzuli. W ocenie Sądu skarżąca nie przedstawiła argumentów pozwalających stwierdzić, że korzystanie przez pracodawcę z przysługującego mu prawa do podniesienia zarzutu przedawnienia stanowiło nadużycie prawa.
Swoboda uznania sędziowskiego
Sąd Najwyższy przypomniał również, że ocena, czy w konkretnej sprawie zachodzi nadużycie prawa, należy do sfery swobodnego uznania sędziowskiego. Oznacza to, że sąd rozpoznający sprawę dokonuje indywidualnej oceny wszystkich okoliczności faktycznych.
Kontrola kasacyjna takiej oceny jest ograniczona. Interwencja Sądu Najwyższego może nastąpić jedynie wtedy, gdy doszło do szczególnie rażącego i oczywistego naruszenia prawa.
Znaczenie orzeczenia dla praktyki prawa pracy
Postanowienie Sądu Najwyższego ma istotne znaczenie praktyczne dla pracowników i pracodawców. Potwierdza ono utrwaloną linię orzeczniczą, zgodnie z którą art. 8 Kodeksu pracy nie może być traktowany jako powszechny instrument uchylania skutków przedawnienia czy innych niekorzystnych konsekwencji wynikających z przepisów prawa.
Klauzula nadużycia prawa pozostaje instytucją wyjątkową, stosowaną jedynie w sytuacjach, gdy formalnie zgodne z prawem działanie prowadziłoby do skutków rażąco sprzecznych z podstawowymi normami społecznymi i moralnymi. Jednocześnie orzeczenie przypomina, że wykazanie takich okoliczności wymaga szczegółowej argumentacji oraz wskazania konkretnych faktów uzasadniających zastosowanie art. 8 k.p.
Podsumowanie
W postanowieniu III PSK 56/24 Sąd Najwyższy jednoznacznie podkreślił, że art. 8 Kodeksu pracy ma charakter wyjątkowy, dotyczy nadużycia prawa, a nie naruszenia prawa, może znaleźć zastosowanie wyłącznie w szczególnych okolicznościach uzasadnionych względami etycznymi lub społecznymi, ocena wystąpienia nadużycia prawa należy do swobodnego uznania sądu, kontrola kasacyjna tej oceny jest możliwa jedynie w przypadku szczególnie rażących błędów.
Orzeczenie stanowi ważne przypomnienie, że klauzule generalne nie mogą zastępować obowiązujących regulacji prawnych, lecz służą jedynie jako wyjątkowy mechanizm korekcyjny, chroniący przed niesprawiedliwymi skutkami dość formalnego stosowania prawa.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie jest to porada prawna.
Stan prawny na dzień 12 czerwca 2026 r.
Autor / Redaktor cyklu:
