System przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu (AML/CFT) w polskim porządku prawnym opiera się na ustawie z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu (dalej: ustawa AML). Regulacja ta nakłada na tzw. instytucje obowiązane (np. banki, domy maklerskie, notariuszy, pośredników nieruchomości) szeroki katalog obowiązków, w tym obowiązek zgłaszania Generalnemu Inspektorowi Informacji Finansowej (GIIF) transakcji podejrzanych.
Niedopełnienie tego obowiązku skutkuje nie tylko sankcjami administracyjnymi, ale także odpowiedzialnością karną. Centralnym przepisem jest art. 156 AML, który penalizuje zaniechania w zakresie raportowania.
Art. 156 ust. 1 ustawy AML stanowi:
„Kto, działając w imieniu lub interesie instytucji obowiązanej, nie dopełnia obowiązku przekazania Generalnemu Inspektorowi Informacji Finansowej zawiadomienia o okolicznościach, które mogą wskazywać na podejrzenie prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.”
Przepis ten ustanawia przestępstwo indywidualne, którego podmiotem jest osoba wykonująca w rozumieniu ustawy obowiązki w imieniu instytucji obowiązanej.
Zgodnie z art. 6 Ustawy AML Instytucje obowiązane wyznaczają kadrę kierowniczą wyższego szczebla odpowiedzialną za wykonywanie obowiązków określonych w ustawie. Przez kadrę kierowniczą wyższego stopnia należy rozumieć członka zarządu, dyrektora lub pracownika instytucji obowiązanej posiadającego wiedzę z zakresu ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu związanego z działalnością instytucji obowiązanej oraz podejmującego decyzje mające wpływ na to ryzyko.
Zgodnie z art. 7. Ustawy AML, w przypadku instytucji obowiązanej, w której działa zarząd lub inny organ zarządzający, wyznacza się spośród członków tego organu osobę odpowiedzialną za wdrażanie obowiązków określonych w ustawie.
Zgodnie z Art. 8 Ustawy AML Instytucje obowiązane wyznaczają pracownika zajmującego kierownicze stanowisko odpowiedzialnego za zapewnienie zgodności działalności instytucji obowiązanej oraz jej pracowników i innych osób wykonujących czynności na rzecz tej instytucji obowiązanej z przepisami o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Wyznaczony pracownik jest również odpowiedzialny za przekazywanie w imieniu instytucji obowiązanej zawiadomień, o których mowa w art. 74 ust. 1, art. 86 ust. 1, art. 89 ust. 1 i art. 90.
Jest to odniesienie do obowiązków nałożonych na instytucje obowiązane konkretnymi przepisami ustawy, a mianowicie:
art. 74 ust. 1 u.p.p.p. – obowiązek zawiadomienia GIIF o okolicznościach mogących wskazywać na podejrzenie popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu;
art. 86 ust. 1 u.p.p.p.: obowiązek zawiadomienia GIIF o powzięciu uzasadnionego podejrzenia, że określona transakcja lub określone wartości majątkowe mogą mieć związek z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu;
art. 89 ust. 1 u.p.p.p.: obowiązek zawiadomienia właściwego prokuratora o powzięciu uzasadnionego podejrzenia pochodzenia wartości majątkowych z przestępstwa innego niż przestępstwo prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu lub z przestępstwa skarbowego;
art. 90 ust. 1 u.p.p.p.: obowiązek zawiadomienia GIIF o przeprowadzeniu podejrzanej transakcji mogącej mieć związek z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu.
Przestępstwo polega na zaniechaniu obowiązku przekazania informacji o podejrzanej transakcji.
- Już sama bierność – brak zgłoszenia do GIIF – wypełnia znamiona czynu zabronionego.
- Nie jest wymagane, aby doszło do faktycznego prania pieniędzy czy finansowania terroryzmu.
W praktyce odpowiedzialność na gruncie art. 156 AML może dotyczyć zarówno członków organów zarządzających osoby prawnej, jak i innych jej reprezentantów – w tym prokurentów czy pełnomocników – pod warunkiem, że zostali oni formalnie upoważnieni do działania w imieniu lub na rzecz instytucji obowiązanej. Konieczne jest zatem istnienie wyraźnego i jednoznacznego umocowania, którego nie można domniemywać. W sytuacji, gdy instytucję obowiązaną reprezentuje kilka osób, należy każdorazowo ustalić zakres ich kompetencji oraz odpowiedzialności, wynikający np. z treści pełnomocnictwa, aktu powołania, uchwały organu czy regulaminu funkcjonowania zarządu.
Odpowiedzialność karna przewidziana w art. 156 AML ma na celu wzmocnienie skuteczności systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Jej istotą jest personalizacja sankcji – to konkretne osoby działające w imieniu instytucji obowiązanej odpowiadają za realizację obowiązków. Z perspektywy praktyki oznacza to konieczność nie tylko formalnego posiadania procedur, lecz także ich realnego stosowania, dokumentowania i nadzorowania.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie jest to porada prawna.
Stan prawny na dzień 15 października 2025 r.
Autor:
Redaktor cyklu:
